Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 78

Że nie było to zdaniem Arystotelesa, iż umysł czynny jest substancją oddzieloną, lecz raczej że jest on czymś należącym do duszy

Ponieważ wielu przyjmuje powyższe zdanie, wierząc, że było ono zdaniem Arystotelesa, należy dowieść na mocy własnych słów Arystotelesa, że on nie twierdzi o umyśle czynnym, aby umysł ten był substancją oddzieloną.

Powiada on bowiem po pierwsze (III de Anima), że tak jak w każdej naturze istnieje coś jakby materia w każdym rodzaju, a to jest w możności do wszystkiego, co podpada pod ten rodzaj; a druga przyczyna jest jakby przyczyną sprawczą, która sprawia, że wszystko co podpada pod ten rodzaj ma się tak, jak się ma sztuka do materii, tak też trzeba, by w duszy były te różnice. I tego rodzaju (mianowicie co w duszy jest jakby materią) jest rozum (bierny), w którym wszystkie rzeczy stają się poznawalne. Tamten zaś, który w duszy jest jakby przyczyną sprawczą, jest to rozum, którym wszystko czynimy (mianowicie aktualnie poznawalnym), to jest rozum czynny, który jest jakby sprawnością, a nie jakby możnością. W jaki zaś sposób nazywa umysł czynny sprawnością, tłumaczy, dodając, że jest niejako światłem, w pewien bowiem sposób światło sprawia, że barwy w możności stają się aktualnie barwami, o ile mianowicie sprawia, że się stają aktualnie widzialnymi; przypisuje się to zaś w stosunku do przedmiotów umysłowych umysłowi czynnemu.

Z tego widać jasno, że umysł czynny nie jest substancją oddzieloną, lecz raczej czymś należącym do duszy; wyraźnie bowiem mówi, że umysł bierny i czynny są różnicami duszy i że są w duszy. Żaden z nich więc nie jest substancją oddzieloną.

Dalej. Argument jego dowodzi tego samego. W każdej bowiem naturze, w której się znajduje możność i czyn, istnieje coś jak gdyby materia, co jest w możności do wszystkiego, co należy do tego rodzaju, i coś co jest na sposób czynnika, który sprowadza możność do czynu, jak na przykład w dziełach sztuki mamy sztukę i materię. Lecz dusza rozumna jest pewną naturą, w której znajduje się możność i czyn, gdyż czasami rozumie aktualnie, a czasami rozumie w możności. Jest zatem w naturze duszy rozumnej coś na sposób materii, co jest w możności do wszystkich rzeczy poznawalnych, i to nazywamy umysłem biernym; i jest coś na sposób przyczyny sprawczej, co aktualizuje wszystko i to nazywamy umysłem czynnym. Obydwa zatem rozumy, według dowodu Arystotelesa istnieją w naturze duszy i nie jest on co do bytu czymś oddzielonym od ciała, aktualizowanego przez duszę.

Co więcej. Arystoteles mówi, że umysł czynny jest jak sprawność, która jest światłem. Sprawności zaś nie oznacza się jako czegoś, co istnieje samo przez się, lecz jako coś, co należy do posiadającego ją. Nie jest więc umysł czynny jakąś substancją istniejącą osobno, sama przez się, lecz jest czymś należącym do duszy ludzkiej.

Nie rozumie się jednak dosłownie Arystotelesa tak, jakoby sprawność była skutkiem umysłu czynnego, tak, by sens był: Czynny umysł sprawia, że człowiek rozumie wszystko, co jest jakby sprawnością. To bowiem jest definicją sprawności, jak mówi tamże Komentator Averroes, że posiadający ją, przez nią rozumie to, co mu jest właściwe, sam ze siebie i kiedy chce, bez tego, by potrzeba w nim było czegoś zewnętrznego. Wyraźnie bowiem przyrównuje do sprawności nie samą rzecz uczynioną, lecz rozum, przez który wszystko czynimy.

Nie należy jednak także rozumieć, by umysł czynny był sprawnością, w ten sposób w jaki sprawność jest w drugim gatunku jakości, o czym niektórzy mówili, że umysł czynny jest to sprawność pierwszych zasad. Ta ostatnia bowiem wzięta jest od przedmiotów zmysłowych, jak tego dowodzi Arystoteles w II Poster., i w ten sposób musi być skutkiem umysłu czynnego, którego rzeczą jest aktualizować rozumienie obrazów zmysłowych, które są rozumiane w możności. Lecz przyjmuje się sprawność jako coś przeciwstawionego brakowi i możności, podobnie jak wszelką formę i czyn można nazwać sprawnością. Wynika to stąd, iż mówi, że umysł czynny jest sprawnością, tak jak światło jest sprawnością.

Następnie dodaje, że ten umysł, mianowicie czynny jest oddzielony i niezmieszany i niedoznający i substancją aktualnie istniejącą. Z tych czterech zaś właściwości, które przypisuje umysłowi czynnemu, dwie przypisał powyżej wyraźnie umysłowi biernemu, że mianowicie jest niezmieszany i że jest oddzielony. Trzecią właściwość, mianowicie że jest niedoznający rozróżnił: wykazuje bowiem najpierw, że nie jest doznającym na sposób zmysłu, a następnie wykazuje, że przyjmując doznawanie szeroko, jest doznającym, o ile jest w możności do przedmiotów umysłowych. Czwartej zaś właściwości zupełnie odmawia umysłowi biernemu, mówiąc, że był w możności do przedmiotów poznawalnych, i żaden z tych przedmiotów nie był aktualnym przed poznaniem. Tak więc w dwóch pierwszych własnościach schodzi się umysł bierny z umysłem czynnym, w trzeciej częściowo się zgadzają a częściowo się różnią, w czwartej zaś zupełnie się różni umysł czynny od biernego. Tych czterech właściwości umysłu czynnego dowodzi jednym argumentem, dodając: Zawsze bowiem szlachetniejszym jest czynne od doznającego, i początek (to znaczy czynny) od materii. Powyżej bowiem mówił, że umysł czynny jest na sposób przyczyny sprawczej, a bierny na sposób materii. Z tego pośredniego zdania wynikają dwie pierwsze właściwości, w ten sposób: „Czynnik jest szlachetniejszy od doznającego i od materii. Lecz umysł bierny, który jest na sposób doznającego i materii, jest oddzielony i niezmieszany, jak tego powyżej dowiedziono. Tym bardziej więc umysł czynny”. Reszty tych właściwości w ten sposób się dowodzi przez to zdanie środkowe: „Czynnik jest w tym szlachetniejszy od doznającego i od materii, że się go do niego przyrównuje jako czynnik i byt aktualny do doznającego i bytu w możności. Umysł bierny jest zaś w pewien sposób doznającym i bytem w możności. Umysł czynny jest więc czynnikiem niedoznającym, i bytem aktualnym”. Jasnym jest zaś, że z tych słów Arystotelesa nie można wnioskować, by umysł czynny był jakąś substancją oddzieloną; lecz że jest oddzielony w ten sam sposób, w jaki powyżej to mówił o umyśle biernym, mianowicie, że nie posiada organu. Że zaś mówi, iż jest substancją istniejącą aktualnie, nie sprzeciwia się to temu, co powyżej wykazano, że substancja duszy jest w możności.

Następnie dodaje: Wiedza gdy jest aktualną, utożsamia się z rzeczą. Tutaj Komentator tłumaczy, że umysł czynny różni się od biernego; w umyśle czynnym bowiem tym samym jest rozumiejący i rzecz rozumiana, inaczej zaś jest w umyśle biernym. To zaś oczywiście sprzeciwia się zamiarowi Arystotelesa. Powyżej bowiem tymi samymi słowami mówił o umyśle biernym, że jest on poznawalnym tak jak rzeczy poznawalne; w tych rzeczach bowiem, w których nie ma materii, tym samym jest rozum i rzecz rozumiana, nauka bowiem spekulatywna i przedmiot spekulacji są tym samym. Widać bowiem jasno, że przez to, iż umysł bierny o ile rozumie aktualnie utożsamia się z tym co rozumie, chce wykazać, że umysł bierny jest rozumiany tak jak i inne przedmioty rozumiane. A właśnie przedtem mówił, że umysł bierny jest w pewien sposób przedmiotami rozumianymi w możności, lecz że nie jest aktualnie niczym, zanim nie zrozumie; tu wyraźnie daje do zrozumienia, że przez to, iż rozumie aktualnie, staje się rzeczą rozumianą. Nie jest też dziwnym, jeśli to mówi o umyśle biernym, gdyż mówił to także powyżej o zmyśle i przedmiocie zmysłowym zaktualizowanym. Zmysł bowiem zostaje zaktualizowany przez aktualnie odczute wrażenie i podobnie umysł bierny zostaje zaktualizowany przez aktualną ideę poznawczą; i z tego powodu nazywa się rozum zaktualizowany samą rzeczą rozumianą aktualnie. Należy więc powiedzieć, że Arystoteles po zdefiniowaniu umysłu biernego i czynnego, zaczyna tu definiować umysł zaktualizowany, mówiąc że aktualna wiedza utożsamia się z rzeczą poznaną aktualnie.

Następnie mówi: To zaś co jest w możności, istnieje co do czasu wcześniej w danym podmiocie, w ogóle zaś nie wyprzedza w czasie. Tym rozróżnieniem między możnością i czynem posługuje się w kilku miejscach; mianowicie, że czyn ze swej natury wyprzedza możność; co do czasu zaś, w jednej i tej samej rzeczy, która przechodzi z możności do czynu, możność wyprzedza czyn; mówiąc zaś absolutnie, możność nawet w czasie nie wyprzedza czynu, gdyż możność sprowadza się do czynu tylko przez czyn. Mówi zatem, że umysł, który jest w możności, mianowicie umysł bierny, rozważany w możności, wcześniejszy jest co do czasu, niż umysł zaktualizowany, a to powiadam w jednym i tym samym podmiocie. Jednak nie absolutnie mówiąc, to znaczy powszechnie; gdyż umysł bierny zostaje zaktualizowany przez umysł czynny, który znowu jest aktualnym, jak powiada, przez jakiś inny zaktualizowany umysł bierny; stąd mówi w III Phys., że człowiek zanim się czegoś nauczy, potrzebuje nauczyciela, by go sprowadził z możności do czynu. Tak więc tymi słowami wykazuje stosunek umysłu biernego, będącego w możności, do umysłu zaktualizowanego.

Następnie mówi: Lecz nie ma się rzecz tak, by czasem rozumiał a czasem nie rozumiał. Przez to okazuje różnicę między umysłem zaktualizowanym, a umysłem biernym. Powyżej mówi bowiem o umyśle biernym, że nie rozumie zawsze, lecz czasem nie rozumie, gdy jest w możności do rzeczy poznawalnych; a czasem rozumie, gdy mianowicie utożsamia się z nimi aktualnie. Rozum zaś przez to staje się aktualnym, że utożsamia się z rzeczą poznawalną, jak to Arystoteles już powiedział. Stąd nie jest mu właściwym, by czasem rozumiał a czasem nie rozumiał.

Następnie dodaje: Oddzielonym zaś jest tylko to, co jest prawdziwie. Tego nie można stosować do umysłu czynnego, nie on jedynie bowiem jest oddzielony; to samo bowiem już Arystoteles powiedział o umyśle biernym. Ani nie można tego także rozumieć o umyśle biernym; to samo bowiem powiedział o umyśle czynnym. Wynika więc stąd, że to odnosi do tego, co obejmuje oba, mianowicie do umysłu zaktualizowanego, o którym mówił, tylko ten bowiem jest w duszy naszej oddzielony, nie posługuje się żadnym organem, co jest własnością umysłu zaktualizowanego; to znaczy tej części duszy, którą aktualnie rozumiemy, obejmującej umysł czynny i bierny. I dlatego dodaje, że tylko ta część duszy jest nieśmiertelną i wieczną, jakoby niezależną od ciała, skoro jest od niego oddzieloną.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.