Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 79

Że dusza ludzka nie ginie, gdy ginie ciało

Z tego co powiedziano można więc jasno okazać, że dusza ludzka nie ginie, gdy ginie ciało.

Wykazano bowiem powyżej, że wszelka substancja rozumna jest niezniszczalna. Dusza ludzka jest zaś pewną substancją rozumną, jak tego dowiedziono. Musi więc dusza ludzka być niezniszczalną.

Dalej. Żadna rzecz nie ginie z powodu tego, na czym się zasadza jej doskonałość, te bowiem przemiany, mianowicie ku doskonałości i ku rozkładowi są sobie przeciwne. Doskonałość zaś duszy ludzkiej polega na pewnym oderwaniu się od ciała. Udoskonala się bowiem dusza wiedzą i cnotą; co do wiedzy udoskonala się tym więcej im bardziej niematerialne rzeczy rozważa; doskonałość zaś cnoty polega na tym, by człowiek nie szedł za namiętnościami ciała, lecz idąc za rozumem miarkował je i powściągał. Dusza nie ginie więc przez to, że się odłącza od ciała.

Jeśliby zaś ktoś powiedział, że doskonałość duszy polega na jej oddzieleniu od ciała co do działania, a rozkład na oddzieleniu co do bytu, nie jest to słuszny zarzut. Działanie bowiem rzeczy wykazuje jej substancję i byt; każda rzecz bowiem działa o tyle, o ile jest bytem, a właściwe działanie rzeczy wynika z właściwej jej natury. Działanie jakiejś rzeczy może się więc udoskonalić tylko o ile się udoskonala jej substancja. Jeśli więc dusza udoskonala się co do swego działania, opuszczając ciało, to jej substancja niematerialna nie poniesie szkody co do swego bytu, przez to że się oddzieli od ciała.

Podobnie. To co we właściwy sposób udoskonala duszę człowieka, jest to coś niezniszczalnego. Działanie bowiem właściwe człowiekowi jako takiemu jest to rozumienie; przez to bowiem różni się od zwierząt i roślin i rzeczy nieożywionych. Rozumienie jest zaś właściwością tego, co jest powszechne i niezniszczalne jako takie. Doskonałości zaś muszą być proporcjonalne do tego, co ma być udoskonalone. Dusza ludzka jest więc niezniszczalna.

Co więcej. Niemożliwym jest, by pożądanie naturalne było daremnym. Lecz człowiek z natury pragnie istnieć zawsze. Widać to stąd, że byt jest tym, czego wszyscy pragną; człowiek zaś rozumem ujmuje byt nie tylko jako teraz, jak zwierzęta nierozumne, lecz ujmuje byt absolutnie. Dlatego człowiek otrzymuje wiekuistość co do duszy, którą ujmuje byt absolutnie, odnośnie do wszelkiego czasu.

Podobnie. Każda rzecz, którą coś przyjmuje, zostaje w nim przyjętą według sposobu tego, w czym bytuje. Formy rzeczy zostają zaś przyjęte do umysłu biernego o ile są aktualnie poznawalne. Są one zaś aktualnie poznawalne o ile są niematerialne, powszechne, a zatem i niezniszczalne. A zatem umysł bierny jest niezniszczalny. Lecz, jak tego dowiedziono powyżej, umysł bierny jest częścią duszy ludzkiej. Dusza ludzka jest więc niezniszczalna.

Co więcej. Byt rozumny trwa dłużej niż byt zmysłowy. Lecz to, co w rzeczach zmysłowych jest pierwszym przyjmującym, jest co do swej substancji niezniszczalne, jest to mianowicie materia pierwsza. Tym bardziej więc ma się rzecz tak samo z umysłem biernym, który przyjmuje formy poznawalne. A zatem i dusza ludzka, której umysł bierny jest częścią, jest niezniszczalna.

Co więcej. Twórca jest szlachetniejszy od rzeczy uczynionej, jak to także mówi Arystoteles (III de Anima). Lecz umysł czynny, jak to powiedziano, sprawia, że coś jest aktualnie poznawalne. Skoro więc rzeczy aktualnie poznawalne jako takie są niezniszczalne, tym bardziej umysł czynny będzie niezniszczalny. A zatem i dusza ludzka, której umysł czynny jest światłem, jak widać z tego co powiedziano poprzednio.

Podobnie. Wszelka forma rozkłada się albo przez działanie czegoś jej przeciwnego, albo przez rozkład swego podmiotu, albo dla niedostatku swej przyczyny; a to mianowicie przez działanie czegoś przeciwnego, gdy na przykład działanie zimna usuwa ciepło, przez rozkład zaś swego podmiotu, gdy na przykład władza wzroku zostaje zniszczona przez zniszczenie oka; przez niedostatek zaś przyczyny, gdy na przykład braknie światła w powietrzu dla braku obecności słońca, która była jego przyczyną. Lecz duszy ludzkiej nie może zniszczyć działanie czegoś przeciwnego, gdyż nie ma przeciwieństwa, skoro przez umysł bierny poznaje i przyjmuje wszelkie przeciwieństwa. Podobnie także nie może jej zniszczyć rozkład jej podmiotu, wykazano bowiem powyżej, że dusza ludzka jest formą niezależną od ciała co do swego bytu. Nie może jej także zniszczyć niedostatek przyczyny, nie może bowiem mieć innej przyczyny jak wieczną, jak się tego później dowiedzie. W żaden więc sposób duszy ludzkiej nie można zniszczyć.

Co więcej. Jeśli dusza ludzka zostaje zniszczoną przez rozkład ciała, wynika stąd, że byt jej doznaje osłabienia przez osłabienie ciała. Jeśli zaś jakaś władza duszy słabnie przy osłabieniu ciała, zdarza się to tylko przypadłościowo, o ile mianowicie władza duszy potrzebuje organu cielesnego, jak wzrok się osłabia przez osłabienie organu, jednak przypadłościowo. Widać to w następujący sposób. Gdyby pewne osłabienie istotnościowo należało do samej władzy, nigdy by nie zostało usunięte po uzdrowieniu organu, widzimy bowiem, że jakkolwiek władza wzroku wydaje się osłabioną, gdy organ zdrowieje, zdrowieje także władza wzroku; dlatego też mówi Arystoteles w I de Anima, że gdyby starzec otrzymał oko młodzieńca, widziałby równie dobrze jak młodzieniec. Skoro więc rozum jest władzą duszy, która nie potrzebuje organu, jak widać z tego co powiedziano powyżej, nie zostaje on osłabiony ani absolutnie ani przypadłościowo, czy to przez starość, czy przez jakąś inną słabość ciała. Jeśli zaś w działaniu rozumu zdarzy się zmęczenie czy przeszkoda spowodowana chorobą ciała, nie powoduje tego słabość samego rozumu, lecz zdarza się to z powodu słabości władz, których rozum potrzebuje, mianowicie wyobraźni, władzy pamięci i władzy myślenia. Widać więc jasno, że rozum jest niezniszczalny. A zatem jest niezniszczalna i dusza ludzka, która jest pewną substancją rozumną.

Widać to także na mocy powagi Arystotelesa. Mówi on bowiem w I de Anima, że rozum jest pewną substancją i to niezniszczalną. Że zaś tego nie można odnosić do jakiejś substancji oddzielonej, którą by był umysł bierny lub czynny, widać jasno z tego co powiedziano poprzednio.

Oprócz tego wynika to ze samych słów Arystotelesa w XI Metaph. Mówi on tam, przemawiając przeciw Platonowi, że przyczyny poruszające istnieją uprzednio, przyczyny formalne zaś współistnieją w tym, czego są przyczyną, gdy bowiem jakiś człowiek wyzdrowieje, wtedy mamy zdrowie, a nie wcześniej, a mówi tak przeciw twierdzeniu Platona, iż formy rzeczy wyprzedzają istnienie rzeczy. I powiedziawszy to, dodaje następnie: Czy zaś potem coś pozostaje, należy to zbadać. W niektórych bowiem rzeczach nic temu nie stoi na przeszkodzie, gdy na przykład dusza jest tego rodzaju, nie wszelka dusza lecz rozumna. Widać stąd, że, skoro mówi o formach, chce, by rozum, który jest formą człowieka, trwał po zniszczeniu materii, to znaczy ciała.

Widać zaś z powyższych słów Arystotelesa, że chociaż przyjmuje, iż dusza jest formą, nie przyjmuje jednak, jak mu podsuwa Grzegorz z Nyssy, że nie ma bytu substancjalnego, a więc podlega rozkładowi, nie przyznaje bowiem duszy rozumnej powszechności innych form, mówiąc, że ona pozostaje po zniszczeniu ciała, i jest pewną substancją.

Z tym zaś co powiedziano, zgadza się nauka wiary chrześcijańskiej. Powiedziano bowiem w księdze De Ecclesiasticis Dogmatibus: Wierzymy, że tylko człowiek ma duszę substancjalną, która żyje także gdy wyjdzie z ciała, i zmysły jak też i władze utrzymuje przy życiu, i ani nie umiera wraz z ciałem, jak to twierdzili Arabowie, ani po krótkim przeciągu czasu, jak mówił Zenon, dlatego, że żyje substancjalnie.

Przez to zaś usuwa się błąd bezbożnych, w imieniu których mówi Salomon w (Mdr 2, 2): Z niczegośmy się narodzili i potem będziemy jakby nas nie było i w imieniu których mówi Salomon (Koh 3, 19): Jednaka jest śmierć człowieka i bydląt i równy stan obojga: jak umiera człowiek, tak i one umierają; i jeden duch wszystko ożywia i nie ma człowiek nic więcej od bydlęcia. Że bowiem nie mówi tego w imieniu swoim, lecz w imieniu bezbożnych, widać stąd, że przy końcu księgi dodaje jakby wyjaśniając: I wróci się proch do ziemi swej z której był, a duch wróci się do Boga który go dał (Koh 12, 7). Niezliczone są też miejsca, w których powaga Pisma św. zatwierdza nieśmiertelność duszy.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.