Księga II, Rozdział 80
Argumenty dowodzące, że dusza ginie, gdy ciało ginie
Wydaje się, że można by pewnymi argumentami dowieść, iż dusza nie może istnieć gdy ciało zginie.
Jeśli bowiem dusz ludzkich jest tak wiele, jak wiele jest ciał, jak to powyżej wykazano, to po zniszczeniu ciał nie mogą pozostać dusze w tej samej liczbie. Musi więc stąd wynikać jedno z dwojga: albo, że dusza ludzka całkowicie przestaje istnieć, albo, że pozostaje tylko jedna dusza. A wydaje się, że to odpowiada zdaniu tych, którzy twierdzą, że niezniszczalnym jest tylko to, co jest jednym we wszystkich ludziach, czy to jest tylko umysł czynny jak mówi Aleksander, czy umysł czynny wraz z umysłem biernym, jak mówi Averroes.
Co więcej. Przyczyna formalna jest przyczyną różnorodności gatunkowej. Jeśli zaś pozostaje wiele dusz gdy ciała zginą, muszą one być różne: jak bowiem jednakowym jest to, co jest jednym co do substancji, tak różnymi są te rzeczy, których jest wiele co do substancji. W duszach zaś które pozostają gdy ciało zginie, może być różnorodność tylko formalna, nie są bowiem złożone z materii i formy, jak to wykazano powyżej o wszelkiej substancji umysłowej. Wynika więc stąd, że są różnorodne pod względem gatunku. Jednakże dusze nie zmieniają się w inny gatunek przez rozkład ciała, wszystko bowiem co się zmienia z gatunku na gatunek, rozkłada się. Wynika więc stąd, że także zanim zostały oddzielone od ciał, były różne co do gatunku. Rzeczy złożone zaś otrzymują gatunek wedle formy. A więc i poszczególni ludzie będą różni co do gatunku. To zaś jest niedorzeczne. Wydaje się więc niemożliwym, by liczne dusze ludzkie przeżywały ciało.
Co więcej. Wydaje się, według tych, którzy przyjmują wieczność świata, że jest rzeczą zupełnie niemożliwą, by dusze ludzkie istniały w tej samej wielości po śmierci ciała. Jeśli bowiem świat jest odwieczny, to i ruch był odwieczny. A więc i powstawanie jest odwieczne. Lecz jeśli powstawanie jest odwieczne, nieskończona ilość ludzi umarła przed nami. Jeśli więc dusze umarłych pozostają po śmierci w swej mnogości, należy powiedzieć, że obecnie istnieje aktualnie nieskończenie wiele dusz ludzi już umarłych. To zaś jest niemożliwe, nie może bowiem w naturze istnieć coś aktualnie nieskończonego. Wynika więc stąd, że jeśli świat jest wieczny, to nie pozostaje wielka liczba dusz po śmierci ciała.
To co jakiejś rzeczy przybywa i ubywa jej bez zniszczenia tej rzeczy, przybywa jej przypadłościowo, to jest bowiem definicją przypadłości (Porphyrii Isagoge). Jeśli więc dusza nie ginie, gdy ciało umiera, wynika stąd, że dusza łączy się z ciałem przypadłościowo. A zatem człowiek jest bytem przypadłościowym, który jest złożony z duszy i ciała. I wynika dalej, że nie ma jakiegoś gatunku ludzkiego, nie powstaje bowiem jeden gatunek z tego co się łączy przypadłościowo: człowiek biały nie jest bowiem jakimś gatunkiem.
Co więcej. Niepodobna, by istniała jakaś substancja, która by nie miała jakiegoś działania. Lecz wszelkie działanie duszy kończy się wraz z ciałem. Dowodzi się tego przez indukcję. Władze bowiem duszy wegetatywnej działają przez jakości cielesne i przez narzędzie cielesne i działają na ciało, które udoskonala się przez duszę, odżywia się i rośnie i od którego w celu rodzenia oddziela się nasienie. Także wszystkie czynności władz należące do duszy zmysłowej dokonują się przez organa cielesne, niektóre z nich dokonują się przy pewnych zmianach cielesnych, jak na przykład te, które się nazywa namiętnościami duszy, jak miłość, radość i tym podobne. Rozumienie zaś, chociaż nie jest czynnością wykonywaną przez jakiś organ cielesny, to jednak przedmiotem jego są obrazy zmysłowe, które się do niego tak mają, jak się mają barwy do wzroku; stąd podobnie jak wzrok nie może widzieć bez barw, tak też dusza rozumna nie może rozumieć bez obrazów zmysłowych. Do rozumienia potrzebuje dusza także władz przygotowujących obrazy zmysłowe do tego, by się stały aktualnie poznawalnymi, mianowicie władzy myślącej i władzy pamięci, a jest jasnym, że władze te będąc aktami pewnych organów ciała, przez które swą czynność wykonują, nie mogą trwać po śmierci ciała. Stąd też mówi Arystoteles, że nigdy dusza nie rozumie bez obrazów zmysłowych (III de Anima) i że niczego nie rozumie bez umysłu biernego (tamże), który nazywa władzą myślenia, a ta jest zniszczalna. I z tego powodu mówi w I de Anima, że rozumienie człowieka się psuje, gdy coś wewnątrz niego się zepsuje, mianowicie obrazy zmysłowe albo umysł bierny. A w III de Anima powiedziano, że nie przypominamy sobie po śmierci tego, co wiedzieliśmy za życia. Tak więc widać, że nie może po śmierci trwać żadna z czynności duszy. Nie istnieje więc także jej substancja, skoro nie może być substancji bez działania.
Na te zaś argumenty, ponieważ wnioskują fałszywie, jak wykazano powyżej, należy spróbować odpowiedzieć.
I najpierw należy wiedzieć, że wszelkie rzeczy, które mają być do siebie przystosowane i ustosunkowane, razem otrzymują wielość lub jedność, każda od swojej przyczyny. Jeśli więc byt jednej zależy od drugiej rzeczy, to jedność czy wielość jej zależy także od tej drugiej rzeczy, inaczej zależy od innej przyczyny zewnętrznej. Forma zaś i materia zawsze muszą być do siebie wzajemnie proporcjonalne i jakby naturalnie przystosowane, gdyż właściwy czyn dokonuje się we właściwej materii. Stąd muszą zawsze materia i forma schodzić się co do wielości i jedności. Jeśli więc byt formy zależy od materii, to i pomnożenie jego i jedność zależy od materii. Jeśli zaś nie zależy, będzie trzeba mnożyć formę według mnogości materii, to znaczy wraz z materią i w proporcji do niej; nie zaś w ten sposób, by jedność lub wielość samej formy zależała od materii. Wykazano zaś, że dusza ludzka jest formą niezależną co do swego bytu od materii. Stąd wynika, że wprawdzie mnożą się dusze odpowiednio do tego jak mnożą się ciała, jednakowoż pomnożenie ciał nie będzie przyczyną pomnożenia dusz. I dlatego nie musi ustać mnogość dusz, gdy zginą ciała, jak wnioskował pierwszy argument.
Stąd też łatwo widać odpowiedź na drugi argument. Nie wszelka bowiem różnorodność form powoduje różnorodność co do gatunku, lecz tylko różnorodność odnoszącą się do pierwiastków formalnych, lub do różnej natury formy; jasnym jest bowiem, że inną jest istotność formy tego i owego ognia, a nie jest to jednak inny ogień, ani inna forma co do gatunku. Mnogość więc dusz oddzielonych od ciał wynika wprawdzie z różnorodności form odnośnie do substancji, inną bowiem jest substancja tej i tamtej duszy, ta różnorodność jednak nie pochodzi od różnorodności istotnościowych pierwiastków samej duszy, ani też od różnej natury duszy, lecz z różnorodnej współmierności dusz do ciał; ta bowiem dusza współmierna jest temu ciału, a nie tamtemu, inna zaś innemu ciału i tak dalej. Tego rodzaju zaś współmierność pozostaje w duszach, nawet gdy ciała przeminą, tak samo jak pozostają same ich substancje jakoby niezależne co do bytu od ciał. Dusze bowiem są wedle swych substancji formami ciał; inaczej łączyłyby się z ciałem przypadłościowo i w ten sposób z duszy i z ciała nie powstawałoby coś samo przez się jednego, lecz coś jednego przypadłościowo. Dusze zaś jako formy muszą być współmierne ciałom. Widać stąd, że ta różnorodna współmierność pozostaje w duszach oddzielonych, a co za tym idzie, pozostaje i mnogość dusz.
Tych, którzy przyjmowali wieczność świata, przywiódł trzeci przytoczony argument do dziwacznych twierdzeń. Niektórzy bowiem zgodzili się po prostu na wniosek tego argumentu, mówiąc, że dusze ludzkie wraz z ciałami całkowicie giną. Inni zaś powiedzieli, że ze wszystkich dusz pozostaje coś jednego oddzielonego, co im wszystkim jest wspólne; według niektórych mianowicie umysł czynny, albo też według innych umysł wraz z umysłem czynnym. Inni zaś twierdzili, że dusze w swej mnogości pozostają po śmierci ciał, lecz aby nie byli zmuszeni do przyznania nieskończoności dusz, powiedzieli, że te same dusze łączą się z różnymi ciałami po pewnym określonym czasie. I to było zdanie platończyków, o którym będzie później mowa. Inni znowu, unikając wszystkiego o czym tu była mowa, powiedzieli, że nie jest to niemożliwym, by aktualnie istniało nieskończenie wiele dusz oddzielonych. Byt bowiem aktualnie nieskończony, w tych rzeczach, które nie są do siebie wzajemnie ustosunkowane, jest to byt nieskończony przypadłościowo, a taki byt można przyjąć. I to jest zdanie Awicenny i Algazela. Arystoteles zaś nie wypowiada w tej sprawie wyraźnie swego zdania, chociaż wyraźnie przyjmuje wieczność świata. Ostatnie zaś z powyższych zdań nie sprzeciwia się zasadom przez niego postawionym. Dowodzi bowiem w III Phys. i w I Caeli et Mundi, że wśród ciał w przyrodzie nie ma czegoś aktualnie nieskończonego, inaczej zaś jest w substancjach niematerialnych. Pewnym jest jednak, że nie ma tu żadnej trudności dla tych, którzy wyznają wiarę katolicką, którzy nie przyjmują wieczności świata.
Nie jest też koniecznym, by jeśli pozostaje dusza gdy zginie ciało, dusza była z nim złączona przypadłościowo, jak wnioskował czwarty argument. Przypadłość bowiem określa się jako to co można dodać lub ująć bez zniszczenia podmiotu złożonego z materii i formy. Jeśli się to zaś odnosi do pierwiastków podmiotu złożonego, nie jest to prawdą. Jest bowiem jasnym, że materia pierwsza nie podlega rodzeniu i rozkładowi, jak tego dowodzi Arystoteles w I Physicorum. Stąd, gdy forma ustępuje, materia pierwsza pozostaje w swej istotności. Forma jednak nie łączyła się z materią pierwszą przypadłościowo, lecz istotnościowo, łączyła się z nią bowiem w jednym bycie. Podobnie zaś dusza łączy się z ciałem w jednym bycie, jak to powyżej wykazano. Stąd chociaż trwa po śmierci ciała, złączona z nim jest substancjalnie, nie przypadłościowo. Że zaś materia pierwsza nie pozostaje w czynie po ustąpieniu formy, chyba zaktualizowana przez inną formę, a dusza ludzka pozostaje w tym samym czynie, pochodzi stąd, że dusza ludzka jest formą i czynem, materia pierwsza zaś jest bytem w możności.
Co zaś do piątego argumentu, który podawał, że żadna czynność nie może pozostać w duszy gdy się od ciała oddzieli, mówimy, że jest on fałszywy; pozostają bowiem te czynności, których się nie wykonuje przez organa. Takimi zaś są rozumienie i chcenie. Nie pozostają zaś te, które się wykonuje przez organa cielesne, jak na przykład czynności władz wegetatywnej i zmysłowej.
Należy jednak wiedzieć, że w inny sposób rozumie dusza oddzielona od ciała, niż dusza złączona z ciałem, tak samo jak i w inny sposób istnieje; każda rzecz bowiem działa odpowiednio do tego jak istnieje. Chociaż bowiem byt duszy ludzkiej jak długo jest złączona z ciałem jest absolutny i niezależny od ciała, to jednak ciało jest niejako jej lepianką i podmiotem przyjmującym ją. Stąd też wynika, że właściwa jej czynność, którą jest rozumienie, chociaż nie zależy od ciała, jakoby była wykonywana przez organ cielesny, posiada jednak przedmiot swój w ciele, mianowicie obraz zmysłowy. Stąd jak długo dusza jest w ciele, nie może rozumieć bez obrazów zmysłowych, ani też przypominać sobie inaczej, jak przy pomocy i władzy myślenia i pamięci, które przygotowują obrazy zmysłowe, jak wynika z tego co powiedziano powyżej. I z tego powodu rozumienie tym sposobem i także przypominanie sobie ginie wraz z ciałem. Byt zaś duszy oddzielonej jest własnością jej samej, bez ciała. Stąd też działanie jej, którym jest rozumienie, nie będzie się dokonywać w odniesieniu do jakichś przedmiotów istniejących w organach cielesnych, mianowicie obrazów zmysłowych, lecz rozumie dusza sama, według sposobu substancji, które są co do bytu całkowicie oddzielone od ciał, o których będzie później mowa. One także, jako od niej wyższe mogą na nią większy wpływ wywierać, by lepiej rozumiała. Widać to także u młodzieży, dusza bowiem, gdy jej przeszkodzić w zajmowaniu się własnym ciałem, staje się zdatniejszą do rozumienia wyższych rzeczy, stąd też cnota wstrzemięźliwości, która odciąga duszę od rozkoszy cielesnych, szczególnie czyni ludzi zdatnymi do rozumienia. Także ludzie śpiący, gdy się nie posługują zmysłami cielesnymi i nie przeszkadza im żaden niepokój humorów i waporów, poznają pod wpływem wyższych sił rzeczy przyszłe, które przewyższają sposób rozumowania ludzkiego. A to zdarza się bardziej jeszcze u tych, którzy mdleją, lub wpadają w ekstazę, o ile bardziej są oddaleni od wpływu zmysłów cielesnych. I słusznie się tak dzieje. Skoro bowiem dusza ludzka, jak to powyżej wykazano, jest na granicy między substancjami materialnymi i niematerialnymi, istniejąc jakby na horyzoncie wieczności i czasu, więc cofając się od niższego świata, zbliża się do najwyższego. Stąd też gdy zupełnie zostanie od ciała oddzielona, upodobni się doskonale do substancji oddzielonych co do sposobu rozumienia i obficie dozna ich wpływu.
Tak więc, chociaż rozumienie nasze w obecnym sposobie życia przestaje istnieć gdy ciało ginie, to jednak nastąpi po nim inny, wyższy sposób rozumienia.
Przypominanie sobie zaś, skoro jest czynem wykonywanym przez organ cielesny, jak tego dowodzi Arystoteles w księdze De Memoria et Reminiscentia, nie może pozostać w duszy gdy ciała nie będzie, chyba że wspominanie bierze się w znaczeniu rozumienia tych rzeczy, które się dawniej wiedziało; a musi dusza oddzielona pamiętać także to, co wiedziała za życia, skoro umysł bierny przyjmuje idee poznawcze w sposób niezatarty, jak to powyżej wykazano.
Co do innych zaś czynności duszy, jak kochać, cieszyć się i tym podobne, należy się wystrzegać wieloznaczności. Czasem się je bowiem uważa za namiętności duszy. I w tym znaczeniu są czynami pożądania zmysłowego, pożądliwego i popędliwego, przy pewnych zmianach cielesnych. I tym sposobem nie mogą pozostać w duszy po śmierci, jak tego dowodzi Arystoteles w Księdze De Anima (Ks. I). Czasem się zaś te czynności bierze za proste akty woli, w której nie ma namiętności. Stąd mówi Arystoteles w VII Ethic., że Bóg raduje się jedną niezłożoną czynnością, a w Ks. X, że w kontemplacji mądrości jest przedziwna rozkosz, a w Ks. VIII rozróżnia miłość przyjaźni od miłości, która jest namiętnością. Skoro zaś wola podobnie jak rozum jest władzą nie posługującą się organem, jest jasnym, że tego rodzaju czynności, o ile są aktami woli, pozostają w duszy oddzielonej.
Tak więc z powyższych argumentów nie można wnioskować, że dusza ludzka jest śmiertelna.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.