Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 82

Że dusze zwierząt nierozumnych nie są nieśmiertelne

Z tego, co powiedziano, okazuje się z całą oczywistością, że dusze zwierząt nierozumnych nie są nieśmiertelne.

Wykazano już bowiem, że żadna czynność części zmysłowej nie może się odbywać bez ciała. W duszach zwierząt nierozumnych nie można zaś znaleźć czynności wyższej niż czynność części zmysłowej, nie rozumieją bowiem, ani nie wnioskują. Widać to mianowicie w ten sposób, że wszystkie zwierzęta jednego gatunku działają tak samo, jakoby je ku temu pobudzała natura, a nie sztuka; każda bowiem jaskółka w ten sam sposób lepi gniazdo, a każdy pająk w ten sam sposób przędzie pajęczynę. Nie ma więc czynności duszy zwierząt nierozumnych, któraby mogła się odbyć bez ciała. Skoro więc wszelka substancja ma jakąś czynność, nie może dusza zwierzęcia istnieć bez ciała. A zatem gdy ciało ginie, i ona ginie.

Podobnie. Wszelka forma oddzielona od materii jest rozumiana aktualnie; w ten sposób bowiem umysł czynny sprawia, że idee są aktualnie rozumiane, że je abstrahuje, jak widać z tego, co powyżej powiedziano. Jeśli jednak dusza zwierzęcia nierozumnego trwa gdy ciało zginie, będzie formą odłączoną od materii. A zatem będzie formą aktualnie rozumianą. Lecz w rzeczach odłączonych od materii tym samym jest rozumiejący i rzecz rozumiana, jak mówi Arystoteles w III de Anima. A zatem dusza zwierzęcia nierozumnego, jeśli trwa gdy ciało zginie, będzie rozumną. A to jest niemożliwe.

Co więcej. W każdej rzeczy, która może dosięgnąć jakiejś doskonałości, znajduje się naturalne pożądanie tej doskonałości, dobro bowiem jest to, czego wszyscy pożądają, w ten sposób jednak, że każdy pożąda właściwego sobie dobra. U zwierząt zaś nierozumnych nie znajduje się pożądania bytu wiecznego, chyba utrwalenia gatunku, o ile w nich widzimy pożądanie rodzenia, przez które utrwala się gatunek, ale pragnienie to znajduje się też w roślinach i rzeczach nieożywionych; nie ma go zaś we własnym pożądaniu zwierzęcia jako zwierzęcia, które to pożądanie wynika z poznania. Skoro bowiem dusza zmysłowa ujmuje tylko przedmioty poszczególne i chwilę obecną, niemożliwym jest, by ujmowała byt wieczny. Nie pożąda więc także pożądaniem zwierzęcym. Dusza zwierzęcia nierozumnego niezdolna jest więc do życia wiecznego.

Co więcej. Skoro przyjemności udoskonalają działania jak mówi Arystoteles w X Ethic, działanie wszelkiej rzeczy skierowane jest jako ku swemu celowi ku temu, w czym znajduje przyjemność. Wszystkie zaś przyjemności zwierząt nierozumnych odnoszą się do zachowania ciała; nie cieszą się bowiem dźwiękami, zapachami i widokami, jak tylko o tyle, o ile one wskazują na pożywienie lub przyjemności cielesne, dookoła których obraca się wszelka ich przyjemność. A zatem całe ich działanie kieruje się jako do celu do zachowania bytu cielesnego. Nie ma w nich więc żadnego bytu niecielesnego.

Z tym zdaniem zgadza się też nauka wiary katolickiej. Powiedziano w Ks. Kapłańskiej (Kpł 17, 14) o zwierzęciu nierozumnym: życie ciała jest we krwi, jakoby to znaczyło: byt jego zależy od trwałości krwi. A w księdze de Ecclesiasticis Dogmatibus: Tylko o człowieku mówimy, że ma duszę bytującą substancjalnie, to znaczy żyjącą sama przez się, a dusze zwierząt giną wraz z ciałami.

Arystoteles także w II de Anima mówi, że rozumna część duszy oddziela się od innych części jak niezniszczalne od zniszczalnego.

Przez to zaś wyklucza się zdanie Platona, który twierdził, że także zwierzęta nierozumne mają dusze nieśmiertelne.

Wydaje się jednak, że można dowieść, iż dusze zwierząt są nieśmiertelne. Co bowiem posiada jakieś działanie osobno samo przez się, to istnieje samo substancjalnie. Lecz dusza zmysłowa u zwierząt nierozumnych ma pewne działanie samo przez się, w którym ciało nie bierze udziału, mianowicie poruszanie, poruszający bowiem składa się z dwóch części, z których jedna porusza a druga jest poruszaną. Stąd, skoro ciało jest poruszane, wynika, że dusza sama jest poruszającą. A zatem istnieje substancjalnie. Nie może zatem przypadłościowo zginąć, gdy ginie ciało, te bowiem tylko rzeczy giną przypadłościowo, które same przez się nie mają bytu. Sama przez się zaś nie może zginąć, skoro ani nie ma przeciwieństwa, ani też nie jest złożona z rzeczy przeciwnych. Wynika więc stąd, że jest zupełnie niezniszczalna.

Wydawało się, że do tego także sprowadza się argument Platona, który dowodził, że każda dusza jest nieśmiertelna, że mianowicie dusza sama się porusza, każda zaś rzecz, która się sama porusza, musi być nieśmiertelna. Ciało bowiem umiera tylko wtedy, gdy go opuszcza to, co go poruszało, jedna i ta sama rzecz nie może zaś siebie opuścić, stąd wynika, według niego, że to co się samo porusza, nie może umrzeć. I tak wynikało stąd, że wszelka dusza poruszająca, nawet dusza zwierząt nierozumnych, jest nieśmiertelna. Dlatego zaś powiedzieliśmy, że ten argument sprowadza się do poprzedniego, że skoro, według zdania Platona, nic nie porusza, o ile nie jest poruszone, to, co się samo porusza, jest poruszającym się samo przez się, i w ten sposób ma jakieś działanie samo przez się.

Platon zaś twierdził, że dusza zmysłowa ma właściwe sobie działanie nie tylko w poruszaniu, ale także w czuciu. Mówił bowiem, że czucie jest pewnym ruchem samej duszy czującej, i dusza ta, w ten sposób poruszona, poruszała ciałem ku odczuwaniu. Stąd definiując zmysł mówił, że jest to ruch duszy przez ciało.

Jasnym jest zaś, że te twierdzenia są fałszywe. Odczuwać bowiem nie znaczy poruszać, lecz raczej być poruszanym; zwierzę bowiem z czującego w możności staje się czującym aktualnie przez przedmioty zmysłowe, które działają na zmysł. Nie można zaś powiedzieć, że podobnie na zmysł oddziaływa przedmiot zmysłowy jak na umysł przedmiot umysłowy, by czucie mogło być taką czynnością duszy bez narzędzia cielesnego, jaką jest rozumienie; umysł bowiem ujmuje rzeczy w oderwaniu od materii i warunków cielesnych, które są pierwiastkami wyosabniającymi, zmysł zaś tak nie ujmuje. Okazuje się to z całą oczywistością, gdyż zmysł odnosi się do rzeczy poszczególnych, umysł zaś do powszechnych. Widać stąd, że zmysły doznają oddziaływania rzeczy, które są w materii, umysł zaś go doznaje, o ile one są oderwane od materii. A więc doznawanie oddziaływania w umyśle odbywa się bez materii cielesnej, w zmysłach zaś nie odbywa się ono bez materii cielesnej.

Co więcej. Różne zmysły przyjmują różne przedmioty zmysłowe, jak wzrok barwy, słuch dźwięki. Ta różnorodność zachodzi zaś oczywiście z powodu różnej dyspozycji organów; organ wzroku bowiem musi być w możności do wszystkich barw, organ słuchu do wszystkich dźwięków. Gdyby zaś to przyjmowanie odbywało się bez organu cielesnego, wtedy ta sama możność mogłaby przyjmować wszystkie wrażenia zmysłowe, gdyż władza niematerialna odnosi się jako taka w ten sam sposób do wszelkich tego rodzaju jakości; stąd umysł, który nie posługuje się organem cielesnym, poznaje wszelkie przedmioty zmysłowe. Czucie zatem nie odbywa się bez organu cielesnego.

Oprócz tego. Doskonałość przedmiotu zmysłowego szkodzi zmysłowi, nie szkodzi zaś umysłowi, ten bowiem kto rozumie najwyższe przedmioty rozumu, niższych nie rozumie mniej, lecz bardziej. Innego rodzaju jest więc doznawanie zmysłu od przedmiotu zmysłowego, a umysłu od przedmiotu umysłowego. Umysł bowiem obywa się bez organu cielesnego, zmysł zaś doznaje wraz z organem cielesnym, a harmonię ich psuje doskonałość przedmiotów zmysłowych.

To zaś, co powiedział Platon, że dusza sama siebie porusza, wydaje się pewnym, na mocy obserwacji ciał. Wydaje się bowiem, że żadne ciało się nie porusza, jeśli nie jest poruszone. Dlatego Platon przyjmował, że każdy poruszający jest poruszany. A ponieważ nie postępuje się w nieskończoność, by każda rzecz poruszana przez drugą była poruszana, przyjmował, że każdy pierwszy poruszający w jakimkolwiek porządku sam się porusza. I z tego wynikało, że dusza, która jest pierwszym poruszającym w ruchach zwierząt, jest czymś, co się samo porusza.

To zaś jest jak jasno widać fałszywe, i to dwojako. Po pierwsze mianowicie, ponieważ dowiedziono, że to co się samo przez się porusza, jest ciałem. Stąd, skoro dusza nie jest ciałem, niemożliwym jest, by się sama poruszyła, chyba przypadłościowo.

Po drugie dlatego, że skoro poruszający jako taki jest w czynie, poruszany zaś, jako taki jest w możności, nie może zaś nic być pod tym samym względem i w czynie i w możności, niemożliwym jest więc, by ta sama rzecz, pod tym samym względem była poruszającą i poruszaną, lecz, jeśli się o czymś mówi, że się samo porusza, musi jedna jego część poruszać, a druga być poruszaną. I w ten sposób się mówi, że zwierzę się samo porusza, gdyż dusza porusza, a ciało jest poruszane. Lecz ponieważ Platon nie twierdził, że dusza jest ciałem, chociaż posługiwał się wyrazem ruch, który właściwie odpowiada ciałom, to jednak nie rozumiał tu ruchu we właściwym znaczeniu, lecz przyjmował ruch ogólnie jako wszelkie działanie; jak to także mówi Arystoteles w III de Anima, że czucie i rozumienie są pewnym ruchem, w ten sposób jednak ruch nie jest czynem czegoś istniejącego w możności, lecz czynem czegoś doskonałego. Stąd, gdy mówił, że dusza się sama porusza, zamierzał przez to powiedzieć, że działa ona bez pomocy ciała, w przeciwieństwie do tego, co zachodzi w innych formach, które nie działają bez materii; to bowiem co ogrzewa, nie jest to ciepło odosobnione, lecz coś ciepłego. I z tego chciał wnioskować, że każda dusza poruszająca jest nieśmiertelna, co bowiem samo przez się posiada działanie, może i samo przez się posiadać byt.

Lecz wykazano już, że działanie duszy zwierzęcej, którym jest czucie, nie może odbywać się bez ciała. Okazuje się to jeszcze więcej w działaniu, którym jest pożądanie. Wszystko bowiem, co należy do pożądliwości części zmysłowej, odbywa się przy pewnej zmianie cielesnej, stąd też nazwa namiętności duszy.

Wynika stąd, że i samo poruszanie nie jest czynnością duszy zmysłowej, odbywającą się bez organu. Porusza bowiem dusza zwierzęca tylko przez zmysł i pożądanie. Władza bowiem, zwana wykonującą ruch, sprawia, że członki słuchają nakazu pożądania, są to więc raczej władze udoskonalające ciało, by się mogło poruszać, niż władze poruszające.

Tak więc widać, że żadna czynność duszy zwierzęcej nie może się obyć bez ciała. A stąd wnioskuje się z konieczności, że dusza zwierzęcia nierozumnego ginie wraz z ciałem.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.