Księga II, Rozdział 83
Że dusza ludzka wraz z ciałem istnieć zaczyna
Ponieważ widzimy, że jedne i te same rzeczy mają i początek i koniec istnienia, mogłoby się komuś zdawać, że skoro dusza ludzka końca nie ma, więc nie ma i początku, lecz istniała zawsze. I wydaje się, że można to udowodnić następującymi argumentami.
To bowiem, co nigdy nie przestaje istnieć, ma moc, by istniało zawsze. Co bowiem ma moc, by istniało zawsze, o tym nigdy nie można prawdziwie powiedzieć, że nie istnieje, trwanie bowiem rzeczy w bycie rozciąga się odpowiednio do mocy istnienia tej rzeczy. O każdej zaś rzeczy, która zaczęła istnieć, można o pewnym czasie prawdziwie powiedzieć, że nie istnieje. Co więc nigdy nie przestaje istnieć, nie zaczyna też nigdy istnieć.
Dalej. Prawda rzeczy poznawalnych, jak jest niezniszczalną, tak też jako taka jest wieczną; jest ona bowiem konieczną; każda zaś rzecz konieczna jest wieczną, to bowiem co istnieje koniecznie, nie może nie istnieć. Z niezniszczalności zaś prawdy poznawalnej wykazuje się, że dusza jest niezniszczalna co do swego bytu. W ten sam więc sposób z wieczności prawdy można dowieść wieczności duszy.
Co więcej. Nie jest doskonałym to, czemu brak większości jego głównych części. Jasnym jest zaś, że głównymi częściami wszechświata są substancje rozumne, do rodzaju których, jak tego dowiedziono powyżej, należą dusze ludzkie, jeśli więc codziennie tyle dusz ludzkich zaczyna istnieć ile się rodzi ludzi, widzimy, że codziennie zostaje do wszechświata dodanych wiele z jego głównych części, i że mu ich wiele ubywa. Wynika więc stąd, że wszechświat jest niedoskonały. A to jest niemożliwe.
Niektórzy także wnioskują na mocy powagi Pisma św. Powiedziano bowiem w Ks. Rodzaju (Rdz 2, 2), że dokonał Bóg w dzień siódmy dzieła swego, które uczynił i odpoczął w dzień siódmy od wszelkiego dzieła, które sprawił. Tak by zaś nie było, gdyby codziennie tworzył nowe dusze. A zatem nowe dusze ludzkie nie zaczynają istnieć, lecz istniały od początku świata.
Dla takich i tym podobnych powodów powiedzieli niektórzy, przyjmując wieczność świata, że dusza ludzka jak jest niezniszczalna, tak też istniała odwiecznie. Stąd ci, którzy przyjmowali, że dusze ludzkie w powszechności swej są nieśmiertelne, mianowicie Platończycy, przyjęli, że istnieją one odwiecznie i że niekiedy łączą się z ciałami, a niekiedy zostają od nich uwolnione, i że ta odmiana odbywa się w pewnych oznaczonych okresach lat. Ci zaś, którzy przyjęli, że dusze ludzkie są nieśmiertelne odnośnie do czegoś jednego, co ze wszystkich ludzi pozostaje po śmierci, twierdzili, że właśnie to jedno istniało odwiecznie; czy to będzie sam tylko umysł czynny, jak przyjmował Aleksander, czy też wraz z nim także umysł bierny, jak przyjmował Awerroes. I wydaje się, że się to także zgadza ze słowami Arystotelesa, mówiąc bowiem o rozumie, powiada, że jest on nie tylko niezniszczalny, ale także, że jest wieczny.
Niektórzy zaś, wyznając wiarę katolicką, ale przejęci nauką Platona, przyjęli drogę pośrednią. Skoro bowiem według wiary katolickiej nie ma nic wiecznego prócz Boga, więc nie twierdzili, że dusze ludzkie są wieczne, lecz, że zostały stworzone wraz ze światem, lub raczej przed światem widzialnym, a jednak na nowo zostają związane z ciałami. Zdaje się, że wśród wyznawców wiary chrześcijańskiej Orygenes był pierwszym, który przyjął to zdanie, a za nim poszło kilku innych. Zdanie to do dnia dzisiejszego istnieje wśród heretyków, a z nich Manichejczycy twierdzą także wraz z Platonem, że dusze są wieczne i że przechodzą z ciała do ciała.
Lecz można łatwo dowieść, że powyższe zdania nie opierają się na prawdzie. Wykazano już powyżej, że nie ma jednego tylko umysłu biernego, ani też czynnego dla wszystkich. Trzeba więc zająć się tymi twierdzeniami, które podają, że jest wiele dusz ludzkich, a jednak przyjmują, że one istniały pierwej niżli ciała, czy to odwiecznie, czy od stworzenia świata. Wydaje się to nieodpowiednim z następujących powodów.
Wykazano bowiem powyżej, że dusza łączy się z ciałem jako jego forma i czyn. Czyn zaś, chociaż z natury wcześniejszy jest od możności, to jednak w jednym i tym samym jest co do czasu późniejszy; porusza się bowiem jakąś rzecz od możności do czynu. Wcześniejszym więc było nasienie, które ma życie możności, niż dusza, która aktualizuje życie.
Dalej. Dla każdej formy jest rzeczą naturalną, by się łączyła z właściwą sobie materią; inaczej, to co jest złożone z formy i materii, byłoby czymś nienaturalnym. Pierwej zaś przypisuje się jakiejś rzeczy to co odpowiada jej naturze, niż to co tej naturze nie odpowiada, co bowiem nie odpowiada jakiejś naturze, znajduje się w niej przypadłościowo, a co odpowiada naturze, istnieje w niej samo przez się; to zaś co jest przypadłościowe, jest zawsze późniejsze od tego co jest samo przez się. Jest więc dla duszy rzeczą odpowiednią, by pierwej była złączona z ciałem, niż rozdzielona z ciałem. Nie została zatem stworzona pierwej, niż ciało, z którym się łączy.
Co więcej. Wszelka część oddzielona od swej całości jest niedoskonała. Dusza zaś, będąc formą, jak to wykazano, jest częścią rodzaju ludzkiego. A więc istniejąc sama przez się bez ciała jest niedoskonałą. W porządku zaś natury doskonałe jest wcześniejsze od niedoskonałego. Nie odpowiada to więc porządkowi natury, by dusza była stworzona pierwej oddzielona od ciała, niż złączona z ciałem.
Co więcej. Jeśli dusze są stworzone bez ciał, należy zbadać, w jaki sposób zostały z ciałami złączone. Stało się to bowiem albo przemocą albo naturalnie. Jeśli przemocą, to skoro wszystko co się dzieje przemocą jest przeciw naturze, więc złączenie duszy i ciała jest przeciwne naturze. Człowiek zatem, który składa się z duszy i ciała, jest czymś nienaturalnym. To zaś jest oczywiście fałszywym. Oprócz tego, substancje rozumne są wyższego rzędu, niż ciała niebieskie. W ciałach niebieskich zaś nie znajduje się niczego, co by się działo przemocą albo przeciwieństwem. Tym mniej więc w substancjach rozumnych. Jeśli zaś złączenie dusz z ciałami jest naturalne, to dusze przy stworzeniu z natury pragnąć będą złączenia z ciałami. Pragnienie naturalne zaś natychmiast przechodzi w czyn, chyba, że istnieje jakaś przeszkoda, jak to na przykład widać przy ruchu ciał ciężkich i lekkich, natura bowiem zawsze działa w jeden sposób. Natychmiast więc od początku swego stworzenia byłyby złączone z ciałami, chyba, żeby istniała jakaś przeszkoda. Każda zaś rzecz przeszkadzająca w spełnieniu się pożądania naturalnego wnosi pojęcie przemocy. A zatem dusze były niegdyś oddzielone od ciał przemocą. To zaś jest niedorzeczne; czy to dlatego, że nie może w tych substancjach być żadnej przemocy, jak to wykazano, czy to dlatego, że przemoc i to co jest przeciw naturze, skoro jest przypadłościowe, nie może być pierwej od tego, co jest zgodne z naturą, ani też nie może to wynikać z całego gatunku.
Oprócz tego. Skoro każda rzecz z natury pożąda swej doskonałości, musi materia pożądać formy, a nie na odwrót. Duszę zaś przyrównuje się do ciała jak formę do materii, jak to powyżej wykazano. A więc zjednoczenie duszy z ciałem nie następuje przez pożądanie duszy, lecz raczej przez pożądanie ciała.
Jeśliby się zaś powiedziało, że naturalnymi dla duszy są dwie rzeczy, mianowicie, by w różnych czasach była złączoną z ciałem i oddzieloną od ciała, wydaje się to rzeczą niemożliwą. To bowiem co z natury zmienia się w podmiocie, jest przypadłością, jak na przykład młodość i starość. Jeśli więc być złączoną z ciałem i oddzieloną od ciała są to zmiany, które z natury następują w duszy, będzie wtedy zjednoczenie z ciałem przypadłością duszy. I tak przez to zjednoczenie nie będzie człowiek bytem samym przez się, lecz przypadłościowo.
Oprócz tego. Wszelka rzecz, w której zachodzi jakaś zmienność odpowiednio do różnicy w czasie, podlega ruchowi niebieskiemu, za którym idzie cały bieg czasu. Substancje rozumne zaś i niecielesne, wśród których są dusze oddzielone, są wyższe od całego porządku materialnego. Nie mogą więc podlegać ruchom niebieskim. Niemożliwym jest więc, by odpowiednio do różnych czasów z natury swej niekiedy łączyły się, a niekiedy oddzielały od ciał, albo z natury swej raz tego, a raz tamtego pożądały.
Gdyby się zaś powiedziało, że nie łączą się z ciałami ani przemocą, ani z natury swej, lecz z własnej woli to tak być nie może. Nikt bowiem nie pragnie gorszego stanu, chyba że zostanie wprowadzony w błąd. Dusza oddzielona jest zaś w wyższym stanie, niż złączona z ciałem, szczególnie zdaniem Platończyków, którzy mówią, że z powodu złączenia z ciałem cierpieć musi zapomnienie tego, co poprzednio wiedziała i później dochodzi do czystej kontemplacji prawdy. Nie łączy się więc z ciałem z własnej woli, chyba, że została wprowadzona w błąd. Nie może w niej zaś istnieć żadna przyczyna wprowadzenia w błąd, gdyż według nich posiada dusza wszelką wiedzę. Ani też nie można powiedzieć, że sąd wynikający z wiedzy ogólnej zostaje spaczony przy wyborze poszczególnego przedmiotu, a to z powodu namiętności, jak się to zdarza u niewstrzemięźliwych, gdyż tego rodzaju namiętności nie odbywają się bez zmian cielesnych, a zatem nie mogą istnieć w duszy oddzielonej. Wynika więc stąd, że dusza jeśli istniała pierwej niż ciało, nie złączyłaby się z ciałem z własnej woli.
Oprócz tego. Wszelki skutek wynikający ze współdziałania dwóch woli niezależnych od siebie, jest skutkiem przypadkowym; jak na przykład gdy ktoś zamierzając coś kupić, spotyka na rynku swego wierzyciela, z którym się tam nie umówił. Wola zaś rodzącego, od której zależy rodzenie cielesne, nie zależy od woli duszy oddzielonej, która chce być złączona z ciałem. Skoro więc bez jednej i drugiej woli nie może się dokonać zjednoczenie ciała i duszy, wynika stąd, że jest ono przypadkowe. I w ten sposób zrodzenie człowieka nie jest naturalne, lecz przypadkowe. To zaś jest oczywiście fałszywe, skoro zachodzi w przeważnej ilości wypadków.
Gdyby się znowu powiedziało, że dusza nie łączy się z ciałem ani z natury ani z własnej woli, lecz z rozporządzenia bożego, i to nie wydaje się odpowiednim, jeśli dusze zostały stworzone przed ciałami. Każdą rzecz bowiem ustanowił Bóg według sposobu odpowiadającego jej naturze; stąd też powiedziano w Ks. Rodzaju (Rdz 1) o poszczególnych stworzeniach: I widział Bóg, że było dobrze, a razem o wszystkich: A widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił i były bardzo dobre. Jeśli więc Bóg stworzył dusze oddzielone od ciał, trzeba powiedzieć, że ten sposób bytowania bardziej odpowiada ich naturze. Nie należy to zaś do rozporządzeń dobroci bożej, by rzeczy sprowadzała do niższego stanu, lecz raczej by je podnosiła do lepszego. Nie stało się to więc z rozporządzenia bożego, by dusza złączyła się z ciałem.
Oprócz tego. Nie zgadza się to z porządkiem mądrości bożej, by uszlachetniała to co najniższe ze szkodą wyższych. Najniższymi zaś w porządku rzeczy są ciała podlegające rodzeniu i rozkładowi. Nie odpowiadałoby to więc porządkowi mądrości bożej, by łączyła dusze pierwej istniejące z ciałami w celu uszlachetnienia ciał; nie może to bowiem stać się bez uszczerbku dla duszy, jak wynika z tego co powiedziano.
Rozważając to Orygenes, który przyjął, że dusze ludzkie zostały stworzone od początku, powiedział, że dusze złączone są z ciałami z rozporządzenia bożego, lecz za karę dla nich. Był on bowiem zdania, że dusze te zgrzeszyły zanim zostały złączone z ciałami, i że wedle ilości grzechów zostają zamknięte jakby w więzieniu w więcej lub mniej doskonałych ciałach.
Lecz to zdanie nie da się utrzymać. Kara bowiem sprzeciwia się dobru natury, i dlatego nazywa się ją złą. Jeśli więc zjednoczenie duszy i ciała jest pewną karą, nie jest ono dobrem natury. To zaś jest niemożliwe, gdyż to zjednoczenie leży w zamiarze natury, gdyż ono jest kresem naturalnego rodzenia. I znowu wynikałoby stąd, że być człowiekiem nie jest dobrem wedle natury, a tymczasem w Ks. Rodzaju (Rdz 1, 31) powiedziano po stworzeniu człowieka: A widział Bóg wszystkie rzeczy, które był uczynił, i były bardzo dobre.
Oprócz tego. Dobro nie wynika ze zła, chyba przypadłościowo. Jeśli więc z powodu grzechu duszy oddzielonej dokonywa się zjednoczenie duszy z ciałem, to skoro to zjednoczenie jest pewnym dobrem, będzie ono przypadłościowym. A więc powstanie człowieka jest przypadkowe. A to uwłacza mądrości bożej, o której powiedziano w Ks. Mądrości (Mdr 11, 20): aleś ty wszystko pod miarą i liczbą i wagą urządził.
Sprzeciwia się to także oczywiście nauce Apostoła. Powiedziano bowiem w Liście do Rzymian (Rz 9, 11-12) o Jakubie i Ezawie, że gdy się jeszcze nie narodzili byli, albo co dobrego albo złego uczynili, rzeczono jej, że większy będzie służył mniejszemu. A zatem, zanim te słowa były wypowiedziane, dusze ich nie popełniły żadnego grzechu, a jednak zostało to powiedziane po ich poczęciu, jak czytamy w Ks. Rodzaju (Rdz 25, 23).
Gdy powyżej była mowa o rozróżnieniu rzeczy, przytoczono wiele argumentów przeciw stanowisku Orygenesa, którymi i tu można się posłużyć. I dlatego opuściwszy je przejdźmy do innych.
Dalej. Należy powiedzieć, że dusza ludzka albo potrzebuje zmysłów, albo ich nie potrzebuje. Wydaje się zaś oczywiście, przez to, czego doświadczamy, że potrzebuje zmysłów; komu bowiem brak jakiegoś zmysłu, ten nie wie nic o przedmiotach, które się przez ten zmysł poznaje; jak na przykład kto jest ślepym od urodzenia, ani nie wie, ani nie rozumie niczego o barwach. I prócz tego, gdyby duszy ludzkiej zmysły nie były potrzebne do rozumienia, nie byłoby w człowieku żadnego porządku poznania zmysłowego i rozumowego. Z doświadczenia zaś wiemy, że jest przeciwnie; ze zmysłów powstaje w nas bowiem pamięć, a to nas prowadzi do zbierania doświadczeń, przez które dochodzimy do rozumienia powszechnych pierwiastków nauk i sztuk. Jeśli więc dusza ludzka potrzebuje zmysłów do rozumienia, naturze zaś nie brak niczego koniecznego do wykonywania właściwego jej działania, jak na przykład zwierzętom posiadającym duszę obdarzoną zmysłami i władzą poruszania się daje odpowiednie organa dla zmysłów i ruchu, nie zostałaby dusza ludzka stworzona bez koniecznej pomocy zmysłów. Zmysły zaś nie wykonywają swych czynności bez organów cielesnych, jak widać z tego co powiedziano. A zatem dusza nie została uczyniona bez organów cielesnych. Jeśli zaś dusza nie potrzebuje zmysłów do rozumienia i dlatego się mówi, że została stworzona bez ciała, należy powiedzieć, że zanim się złączyła z ciałem, rozumiała sama przez się prawdy wszystkich nauk. Przyznawali to i Platończycy, mówiąc, że idee, będące zdaniem Platona oddzielonymi poznawalnymi formami rzeczy, są przyczyną wiedzy; stąd dusza oddzielona nie mając żadnej przeszkody, otrzymywała całkowicie wiedzę wszystkich nauk. Musi się więc powiedzieć, że gdy się łączy z ciałem, a widzimy, że wtedy nie wie nic, zapomina o wiedzy, którą pierwej posiadała. Przyznają to także Platończycy; mówią, iż dowodem tego jest, że każdy choćby zupełnie niewykształcony, gdy się go pytać metodycznie o to, co podaje wiedza, odpowiada prawdziwie; jak na przykład gdy kogoś, kto zapomniał rzeczy, które dawniej umiał, zapytać, naprowadzając na to, co dawniej umiał, powrócą one do pamięci. Stąd też wynikało, że uczenie się nie jest niczym innym jak przypominaniem sobie. Z tego więc stanowiska trzeba z konieczności wnioskować, że złączenie ciała i duszy jest przeszkodą dla rozumienia. Natura zaś nie dodaje żadnej rzeczy czegoś, co by jej przeszkadzało w działaniu; lecz daje jej raczej to, co jej pomaga w działaniu. A zatem złączenie duszy i ciała nie będzie naturalnym. I tak człowiek nie będzie czymś naturalnym, ani jego zrodzenie nie będzie czymś naturalnym. To zaś jest oczywiście fałszywe.
Oprócz tego. Ostatecznym celem każdej rzeczy jest to, do czego rzecz usiłuje dojść przez swe czynności. Wszystkimi zaś swymi właściwymi czynnościami, uporządkowanymi i prawidłowymi usiłuje człowiek dojść do kontemplacji prawdy; czynności bowiem władz czynnych są pewnym przygotowaniem i dyspozycją do władz kontemplacji. Celem człowieka jest zatem dojść do kontemplacji prawdy. Na to więc dusza jest złączona z ciałem, a to znaczy być człowiekiem. A zatem nie traci wiedzy posiadanej przez to, że się łączy z ciałem, lecz raczej łączy się z ciałem na to, by zdobyć wiedzę.
Podobnie. Gdy zapytać kogoś zupełnie niewykształconego o coś z dziedziny nauk, odpowie prawdziwie tylko odnośnie do ogólnych zasad, które każdy zna i które każdy w ten sam sposób i z natury poznaje. Potem zaś, pytany metodycznie, odpowie prawdziwie w tych rzeczach, które są najbliższe pierwszym zasadom, mając je na uwadze, i tak może stosować dalej pierwsze zasady do rzeczy, o które jest pytany. Z tego okazuje się więc jasno, że pierwsze zasady powodują na nowo poznanie w tym, którego się pyta. Nie przypomina sobie więc dawnych wiadomości.
Oprócz tego. Gdyby poznanie wniosków było dla duszy ludzkiej tak aktualne jak poznanie pierwszych zasad, byliby wszyscy tego samego zdania o wnioskach, jak są jednego zdania o zasadach; pierwsze zasady bowiem, skoro są nam naturalne, są te same u wszystkich. Nie wszyscy zaś mają to samo zdanie o wnioskach, lecz tylko o zasadach. Jasnym zaś jest, że naturalnym nam jest poznanie zasad, a nie poznanie wniosków. To zaś co nam nie jest naturalne, zdobywamy przez to co jest naturalne, jak też na przykład w rzeczach zewnętrznych wszystkie rzeczy sztuczne robimy rękami. A zatem wiedzę o wnioskach zdobywamy z pierwszych zasad.
Dalej. Skoro natura zawsze jest skierowana ku jednemu, musi jedna władza mieć jeden przedmiot, jak na przykład wzrok barwę, a słuch dźwięk. A zatem rozum, będąc jedną władzą, posiada jeden przedmiot, który to przedmiot poznaje sam przez się i naturalnie. Musi zaś tym przedmiotem być to, pod czym zawarte jest wszystko, co rozum poznaje; jak na przykład pod barwą zawarte są wszystkie barwy, widzialne same przez się. A nie jest to nic innego tylko byt. Rozum nasz zatem naturalnie poznaje byt, i to co jako takie jest własnością bytu; na którym to poznaniu opiera się poznanie pierwszych zasad, jak na przykład, że nie można równocześnie twierdzić i przeczyć i tym podobne. Rozum nasz poznaje zatem naturalnie tylko te pierwsze zasady, a wnioski poznaje przez nie, jak na przykład wzrok poznaje przez barwy tak powszechne, jak przypadłościowe przedmioty zmysłowe.
Oprócz tego. To co zdobywamy przez zmysły nie istniało w duszy przed istnieniem ciała. Lecz przyczyną poznania samych zasad są w nas przedmioty zmysłowe, jeślibyśmy bowiem nie poznali jakiejś całości zmysłem, nie moglibyśmy zrozumieć, że całość jest większa od części; jak też i ślepy od urodzenia nie wie nic o barwach. A zatem i poznania pierwszych zasad nie miała dusza przed złączeniem się z ciałem. Tym mniej więc nie miała poznania innych rzeczy. Nie da się więc utrzymać argument Platona, że dusza istniała przed złączeniem się z ciałem.
Podobnie. Jeśli wszystkie dusze istniały pierwej niż ciała, z którymi się łączą, wydaje się, iż stąd wynika, że ta sama dusza łączy się w różnych czasach z różnymi ciałami. I wynika to jasno z twierdzenia tych, którzy przyjmują wieczność świata. Jeśli bowiem powstawanie ludzi jest wieczne, musi nieskończona ilość ciał ludzkich rodzić się i ginąć w ciągu biegu wieków. Albo więc trzeba powiedzieć, że dusze istnieją uprzednio aktualnie w ilości nieskończonej, jeśli poszczególne dusze łączą się z poszczególnymi ciałami, albo trzeba by powiedzieć, jeśli ilość dusz jest skończona, że te same dusze łączą się raz z tymi, raz z innymi ciałami. I wydaje się, że to samo wynika, jeśli się przyjmie, że dusze istniały przed ciałami, że jednak rodzenie się nie jest wieczne. Jeśli się bowiem przyjmie, że powstawanie ludzi nie było wieczne, to jednak nie ma wątpliwości, żeby nie mogło co do natury trwać w nieskończoność; takim bowiem jest każdy z natury, o ile coś przypadłościowo nie przeszkadza, że tak jak go ktoś inny zrodził, tak i on może zrodzić drugiego. To zaś jest niemożliwe, by przyjąwszy skończoną ilość dusz, jedna dusza mogła się łączyć z kilkoma ciałami. Stąd też wielu spośród tych, którzy twierdzą, że dusze istniały pierwej niż ciała, przyjmuje przechodzenie duszy z ciała do ciała. To zaś jest niemożliwe. A więc dusze nie istniały pierwej niż ciała. Że zaś jest niemożliwym, by jedna dusza łączyła się z kilkoma ciałami, okazuje się w następujący sposób. Dusze ludzkie bowiem nie różnią się od siebie co do gatunku, lecz tylko co do liczby, inaczej i ludzie różniliby się co do gatunku. Różnica zaś co do liczby odnosi się do pierwiastków materialnych. Należy więc przyjąć różnorodność dusz ludzkich odnośnie do czegoś materialnego. Jednak nie w ten sposób, jakoby materia była częścią duszy; wykazano bowiem powyżej, że jest ona substancją rozumną, i że żadna taka substancja nie ma materii. Wynika więc stąd, że różnorodność i wielość dusz oznacza się według ich stosunku do różnych materii, z którymi dusze się łączą, tak, jak to powiedziano powyżej. Jeśli więc istnieją różne ciała, muszą mieć różne dusze, z którymi się łączą. Nie łączy się więc jedna dusza z kilkoma ciałami.
Co więcej. Wykazano powyżej, że dusza łączy się z ciałem jako forma. Formy zaś muszą być proporcjonalne do własnych materii, skoro mają się wzajemnie do siebie jak możność i czyn; właściwy bowiem czyn odpowiada właściwej możności. A zatem jedna dusza nie łączy się z kilkoma ciałami.
Co więcej. Siła poruszającego musi być proporcjonalna do tego, co on porusza; nie każda siła bowiem porusza każdy przedmiot podlegający poruszeniu. O duszy zaś, nawet gdyby nie była formą ciała, nie można jednak powiedzieć, by nie była jego motorem; ożywione odróżnia się bowiem od nieożywionego przez zmysł i ruch. Musi więc różnorodności ciał odpowiadać różnorodność dusz.
Podobnie. Niemożliwym jest, by w tych rzeczach, które rodzą się i giną, powtórzyło się znowu jedno i to samo; skoro bowiem powstanie i rozkład są ruchem ku substancji, więc substancja nie pozostaje tą samą w tych rzeczach, które powstają i giną, tak jak pozostaje jednaką w tych, które poruszają się ruchem miejscowym. Lecz jeśli jedna dusza kolejno łączy się z różnymi powstającymi ciałami, ten sam dokładnie człowiek powtórzy się przez zrodzenie. I za tym zdaniem idzie z konieczności Platon, który powiedział, że człowiek jest duszą odzianą w ciało. Idą za nim także i niektórzy inni, skoro bowiem z formy wynika jedność rzeczy, tak jak i byt, muszą zatem te rzeczy być jednymi co do liczby, których forma jest jedną co do liczby. Nie jest więc możliwym, by jedna dusza łączyła się z różnymi ciałami. Wynika stąd także, że i dusze nie istniały pierwej niż ciała.
Z tą prawdą zgadza się także wiara katolicka. Powiedziano bowiem w Psalmie (Ps 33, 15), on uformował serca ich, każde z osobna, każdą bowiem duszę z osobna Bóg uczynił, i nie stworzył wszystkich razem, ani nie złączył jednej z różnymi ciałami. Stąd też powiedziano w księdze de Ecclesiasticis Dogmatibus: Powiadamy, że dusze ludzi nie istnieją od początku pośród innych natur rozumnych, ani też nie zostały stworzone razem, jak mylnie twierdził Orygenes.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.