Księga II, Rozdział 84
Rozwiązanie powyższych argumentów
Łatwo jest rozwiązać argumenty, którymi dowodzą, że dusze istniały zawsze, lub przynajmniej, że istniały pierwej niż ciała.
To bowiem co powiedziano w pierwszym zarzucie, że dusza ma moc istnienia zawsze, należy przyznać; lecz należy wiedzieć, że moc i możność rzeczy rozciąga się nie na to co było, lecz na to, co jest lub będzie; stąd możliwość nie istnieje w przeszłości. Z tego więc, że dusza ma moc, by istniała zawsze, nie można wnioskować, że istniała zawsze, lecz, że zawsze będzie istnieć.
Oprócz tego. To do czego dana moc jest skierowana, nie wynika z tej mocy, chyba że się tę moc przypuści. Chociaż więc dusza ma moc, by zawsze istniała, to jednak można wnioskować, że dusza zawsze istniała, tylko dopiero wtedy, gdy tę moc otrzymała. Jeśli się zaś przyjmie, że tę moc posiadała odwiecznie, to przyjmuje się z góry to, czego należało dowieść, mianowicie, że istniała odwiecznie.
Co zaś do drugiego zarzutu, o wieczności prawdy, którą dusza rozumie. Należy rozważyć, że wieczność rozumianej prawdy można dwojako rozumieć; jednym sposobem odnośnie do tego co się rozumie; drugim sposobem odnośnie do tego przez co się rozumie. Jeżeli prawda rozumiana jest wieczną odnośnie do rzeczy rozumianej, wynika stąd wieczność rzeczy, którą się rozumie, a nie wieczność rozumiejącego. Jeśli zaś prawda rozumiana jest wieczną odnośnie do tego przez co się rozumie, wynikałoby stąd, że dusza rozumiejąca jest wieczna. Tym sposobem zaś prawda rozumiana nie jest wieczną, lecz jest nią pierwszym sposobem; z tego bowiem co powiedziano (R. LXXVI), okazuje się, że idee poznawcze, którymi dusza nasza rozumie prawdę, otrzymujemy na nowo od obrazów zmysłowych, przez umysł czynny. Stąd nie można wnioskować, by dusza była wieczną, lecz że prawdy rozumiane opierają się na czymś wiecznym; opierają się bowiem na pierwszej prawdzie, jako na powszechnej przyczynie zawierającej wszelką prawdę. Do tej zaś wiecznej prawdy przyrównuje się duszę nie jako podmiot do formy, lecz jako rzecz do właściwego jej celu; prawda jest bowiem dobrem rozumu i jego celem. Z celu rzeczy możemy zaś wnioskować o jej trwaniu, podobnie jak o początku rzeczy możemy wnioskować z przyczyny działającej; co bowiem skierowane jest do celu wiecznego, musi być zdolne do wiecznego trwania. Stąd z wieczności prawdy rozumnej można dowieść nieśmiertelności duszy, a nie wieczności duszy. Nie można tego także dowieść z wieczności czynnika, jak wynika z tego co powiedziano powyżej (R. XXXI i następne), gdy rozważano wieczność stworzeń.
Co do trzeciego zarzutu, odnoszącego się do doskonałości wszechświata, niczego on nie udowadnia. Doskonałość bowiem wszechświata rozważa się odnośnie do gatunku, a nie odnośnie do osobników, skoro nieustannie wiele osobników zostaje dodanych do uprzednio istniejących gatunków. Dusze ludzkie nie różnią się zaś co do gatunku, lecz tylko co do liczby, jak tego dowiedziono (R. LXXXI). Stąd nie sprzeciwia się to doskonałości wszechświata, jeśli na nowo zostają dusze stwarzane.
Z tego wynika także rozwiązanie czwartego zarzutu. Równocześnie bowiem powiedziano w (Rdz 1), że Bóg dokonał dzieła swego i że odpoczął od wszelkiego dzieła, które sprawił. Jak więc dokonanie czyli doskonałość stworzeń rozważa się odnośnie do gatunków, a nie odnośnie do osobników, tak spoczynek Boga należy rozumieć odnośnie do tego, że zaprzestał stwarzać nowe gatunki, a nie nowe osobniki, które zostały wyprzedzone przez podobne osobniki. I tak, skoro wszystkie dusze ludzkie należą do jednego gatunku, jak i wszyscy ludzie, nie sprzeciwia się to powyższemu spoczynkowi, jeśli Bóg codziennie stwarza nowe dusze.
Należy zaś pamiętać, że nie wiemy o tym, by Arystoteles powiedział, że umysł ludzki jest wieczny, chociaż zwykł był tak mówić o tych rzeczach, które jego zdaniem istniały zawsze. Mówi zaś, że jego byt jest nieustający, co można powiedzieć o tych rzeczach, które zawsze będą istnieć, nawet jeśli nie zawsze istniały. Stąd też w XI Metaph. wyłączając duszę ludzką od warunków obowiązujących dla innych form, nie powiedział, że ta forma istniała przed materią, co jednak Platon twierdził o ideach, i tak wydawało się, że odpowiada to zagadnieniu, którym się (Arystoteles) zajmował, by oświadczył coś podobnego o duszy, lecz powiedział, że pozostaje po śmierci ciała.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.