Księga II, Rozdział 85
Że dusza ludzka nie należy do substancji Boga
Z tego co powiedziano, jest jasnym, że dusza nie należy do substancji Boga.
Wykazano bowiem powyżej, (I R. XV), że substancja boża jest wieczna i że nic, co do Niej należy, nie rozpoczyna się na nowo. Dusze ludzkie zaś nie istniały pierwej aniżeli ciała, jak to wykazano (R. LXXXIII i następne). Nie może więc dusza ludzka należeć do substancji bożej.
Co więcej. Wykazano powyżej (I R. XXVII i następne), że Bóg nie może być formą żadnej rzeczy. Dusza ludzka jest zaś formą ciała, jak to wykazano (R. LXVIII). Nie należy więc do substancji bożej.
Oprócz tego. Każda rzecz, z której coś zostaje uczynione, jest w możności do tego, co z niej powstaje. Substancja Boga nie jest zaś w możności do czegoś, skoro jest czystym czynem, jak to powyżej wykazano (I R. XVI). Niemożliwym jest więc, by dusza, lub cokolwiek innego zostało utworzone z substancji Boga.
Co więcej. Ta rzecz, z której coś powstaje, zmienia się w pewien sposób. Bóg zaś jest zupełnie niezmienny, jak to powyżej wykazano (I R. XIII). Niemożliwym jest więc, by z Niego mogło coś zostać utworzone.
Co więcej. W duszy widać jasno zmiany odnośnie do wiedzy i cnoty i ich przeciwieństw. Bóg zaś jest zupełnie niezmienny i Sam przez się i przypadłościowo (tamże). Nie może więc dusza powstać z substancji bożej.
Podobnie. Wykazano powyżej (I R. XVI), że Bóg jest czystym czynem, w którym nie ma żadnej możności. W duszy ludzkiej zaś mamy i możność i czyn, istnieje w niej bowiem umysł bierny, który jest w możności do wszystkiego co poznawalne, i umysł czynny, jak widać z tego, co powiedziano powyżej (R. LXI, LXXVI). Nie powstała więc dusza ludzka z natury boskiej.
Podobnie. Skoro substancja boża jest zupełnie niepodzielna, nie może coś z Jego substancji być duszą, chyba tylko cała substancja. Substancja boża może zaś być tylko jedną, jak to powyżej wykazano (I R. XLII). Wynika więc stąd, że wszyscy ludzie mają tylko jedną duszę odnośnie do rozumu. Wykazano zaś powyżej (R. LXXIII), że jest przeciwnie. Dusza więc nie należy do substancji bożej.
Wydaje się zaś, że to zdanie wynika z trojakiego źródła.
Niektórzy bowiem twierdzili, że nie istnieje żadna substancja niematerialna. Stąd powiadali, że Bóg jest najszlachetniejszym ciałem spośród wszystkich ciał, czy to będzie powietrze, czy ogień, czy jakikolwiek inny pierwiastek, i mówili, że dusza należy do natury tego ciała; wszyscy bowiem przypisywali duszy to, co uważali za pierwiastek, jak to widać u Arystotelesa w I de Anima. I stąd wynikało, że dusza należy do substancji bożej. I na podstawie tego wyrosło zdanie Manicheusza, który uważał, że Bóg jest pewnym światłem materialnym, rozciągającym się przez nieskończone przestrzenie, i twierdził, że dusza ludzka jest pewną jego cząstką. Wykazano zaś powyżej (I R. XX), że to twierdzenie jest fałszywe, w ten sposób, iż udowodniono, że Bóg nie jest ciałem (I R. XX), oraz udowadniając (XLIX, LXV), że i dusza ludzka nie jest ciałem, ani też nim nie jest żadna intelektualna substancja.
Niektórzy zaś twierdzili, że wszyscy ludzie mają jeden rozum, czy to tylko czynny, czy razem czynny i bierny, jak powyżej powiedziano (R. LXXIII i następne). A ponieważ starożytni nazywali Bogiem każdą substancję oddzieloną, wynikało stąd, że dusza nasza, mianowicie umysł, którym rozumiemy, należy do natury boskiej. Stąd też niektórzy współcześni wyznawcy wiary chrześcijańskiej, którzy przyjmowali iż umysł czynny jest oddzielony, powiedzieli wyraźnie, że umysł czynny jest Bogiem. Lecz to zdanie o jedności naszego umysłu obaliliśmy powyżej (tamże).
Mogło zaś takie zdanie wyrosnąć także ze samego podobieństwa naszej duszy do Boga. Rozumienie bowiem, które w najwyższym stopniu uważa się za właściwość Boga, nie jest, jak widzimy, własnością żadnej niższej substancji na świecie, lecz tylko człowieka, a to z powodu duszy. Stąd mogło się wydawać, że dusza należy do natury boskiej. A zwłaszcza ludziom, którzy byli przekonani, że dusza człowieka jest nieśmiertelna.
Wydaje się także, że potwierdza to (Rdz 1, 26; 2, 7), gdyż po powiedzeniu: Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze dodano: Utworzył Pan Bóg człowieka z mułu ziemi i tchnął w oblicze jego ducha żywota. I z tego niektórzy chcieli wnosić, że dusza należy do natury boskiej. Kto bowiem tchnie w czyjeś oblicze, wkłada ze siebie w drugiego dokładnie to samo, co w nim było. I tak wydawałoby się, że Pismo św. podsuwa, iż Bóg włożył w człowieka coś boskiego, by go ożywić.
Lecz powyższe podobieństwo nie okazuje, że człowiek jest czymś z substancji bożej; ma on bowiem przy rozumieniu częste braki, czego o Bogu nie można powiedzieć. Stąd to podobieństwo raczej wskazuje na jakiś niedoskonały obraz, niż na jakąś konsubstancjalność. I to też daje do poznania Pismo św., gdy mówi, że człowiek jest uczyniony na podobieństwo Boga. Stąd też powyższe tchnienie okazuje w człowieku pochodzenie życia od Boga, według pewnego podobieństwa, a nie według jedności substancji. Dlatego też powiedziano, że tchnął w oblicze jego ducha żywota, skoro bowiem w tej części ciała umiejscowione są organa większości zmysłów, życie zostaje w obliczu szczególnie uwidocznione. Tak więc mówi się, że Bóg tchnął ducha w oblicze człowieka, gdyż dał człowiekowi ducha żywota, nie odłączając tego ducha od Swej substancji. Kto bowiem i materialnie tchnie w czyjeś oblicze, z czego zostało wzięte porównanie, powietrze dmucha w jego oblicze, a nie wkłada w niego jakiejś części swej substancji.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.