Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 86

Że nie przekazuje się duszy ludzkiej wraz z nasieniem

Można wykazać na podstawie tego, co powiedziano, że duszy ludzkiej nie przekazuje się wraz z nasieniem, jakoby przez stosunek udzielonej.

Wszelkie pierwiastki bowiem, których czynności nie mogą się obyć bez ciała, nie mogą też zacząć istnieć bez ciała, byt rzeczy bowiem jest proporcjonalny do jej działania, skoro każda rzecz działa o tyle, o ile jest bytem. Naodwrót zaś, te pierwiastki, których czynności obywają się bez ciała, powstają bez ciała. Czynności zaś duszy wegetatywnej i zmysłowej nie mogą się obyć bez ciała, jak wynika z tego, co powiedziano (R. LXVIII). Czynność zaś duszy rozumnej nie odbywa się przy pomocy organu cielesnego, jak to wykazano powyżej (tamże). A zatem dusza wegetatywna i zmysłowa rodzą się przez zrodzenie ciała, dusza rozumna nie rodzi się zaś w ten sposób. Lecz przekazywanie nasienia zmierza do zrodzenia cielesnego. A więc dusza wegetatywna i zmysłowa zaczynają istnieć wraz z przekazaniem nasienia, inaczej zaś ma się rzecz z duszą rozumną.

Dalej. Gdyby dusza ludzka rozpoczynała istnieć przez nasienie, mogłoby to tylko stać się dwojako. Jednym sposobem w tym znaczeniu, że istnieje ona aktualnie w nasieniu, niejako oddzielona przypadłościowo od duszy rodzącego, podobnie jak nasienie się oddziela od ciała; jak to widzimy u zwierząt pierścieniowanych, które żyją, gdy się je przetnie, w których jedna dusza istnieje aktualnie, a wiele dusz istnieje w możności; po podzieleniu zaś ciała tego zwierzęcia, w każdej jego żyjącej części zaczyna dusza istnieć aktualnie. Drugim sposobem w tym znaczeniu, że w nasieniu istnieje siła, która ma wydać duszę rozumną i w ten sposób przyjmuje się, że dusza rozumna jest w nasieniu wirtualnie, lecz nie aktualnie. Pierwszy zaś z tych dwóch wypadków jest niemożliwy, a to dla dwojakiego powodu. Po pierwsze dlatego, że skoro dusza rozumna jest najdoskonalszą spośród dusz i obdarzoną największą mocą, właściwym jej przedmiotem, który udoskonala, jest ciało, posiadające wielką różnorodność organów, za pomocą których może ona wykonać najróżniejsze czynności. Stąd jest niemożliwym, by istniała aktualnie w oddzielonym nasieniu; gdyż nawet dusze doskonałych zwierząt nierozumnych nie mnożą się przez dzielenie, jak się to dzieje u zwierząt pierścieniowanych. Po drugie dlatego, że skoro rozum, który jest główną i właściwą władzą duszy rozumnej, nie jest czynem poszczególnej części ciała, nie może on zostać podzielonym przypadłościowo przez podział ciała. A zatem i duszy rozumnej nie można podzielić. Drugi sposób jest także niemożliwy. Czynna siła bowiem istniejąca w nasieniu powoduje zrodzenie zwierzęcia przez przemianę w ciele, nie może bowiem siła materialna działać inaczej. Lecz wszelka forma, rozpoczynająca istnienie przez przemianę materii, ma byt zależny od materii; przemiana materii bowiem sprowadza ją z możności do czynu, i w ten sposób kończy się na aktualnym istnieniu materii, które wynika ze złączenia się z formą; stąd, jeśli przez to także rozpoczyna się absolutnie istnienie formy, to byt formy będzie polegał tylko na tym, że się ona łączy z materią i stąd forma co do bytu będzie zależeć od materii. Jeśli więc duszę ludzką powołuje do bytu czynna siła nasienia, wynika stąd, że byt jej zależy od materii, jak byt innych form materialnych. Wykazano zaś powyżej, że jest przeciwnie (R. LXVIII, LXIX). A więc w żaden sposób dusza rozumna nie otrzymuje bytu przez przekazanie nasienia.

Co więcej. Wszelka forma, która zaczyna istnieć przez przemianę materii, jest to forma wyprowadzona z możności materii, przemieniać bowiem materię znaczy sprowadzać ją z możności do czynu. Duszy rozumnej nie można zaś wywieść z możności materii; wykazano już bowiem powyżej (R. LXVIII), że sama dusza rozumna przewyższa wszelką możność materii, skoro posiada pewne działanie niematerialne, jak to powyżej okazano (tamże). A zatem dusza rozumna nie otrzymuje bytu przez przemianę materii. A zatem nie otrzymuje go także przez działanie mocy istniejącej w nasieniu.

Oprócz tego. Żadna moc czynna nie działa poza swoim rodzajem. Lecz dusza rozumna przewyższa wszelki rodzaj ciał, przez to, że posiada działanie wyższe ponad wszystkie ciała, a jest nim rozumienie. Żadna więc moc cielesna nie może wydać duszy rozumnej. Lecz wszelkie działanie siły istniejącej w nasieniu odbywa się przez pewną siłę cielesną; siła formująca działa bowiem trojakim ciepłem, ognia, nieba, i ciepłem duszy. A zatem nie może dusza rozumna otrzymać bytu od mocy będącej w nasieniu.

Oprócz tego. Byłoby rzeczą śmieszną powiedzieć, że jakaś substancja umysłowa czy to dzieli się przez podzielenie ciała, czy też powstaje od jakiejś mocy cielesnej. Lecz dusza rozumna jest pewną substancją umysłową, jak to powyżej wykazano (R. LXVIII). Nie można więc powiedzieć, że się ona dzieli przez oddzielenie nasienia, ani też że powstaje od siły czynnej istniejącej w nasieniu. I tak w żaden sposób dusza ludzka nie otrzymuje bytu przez przekazanie nasienia.

Oprócz tego. Jeśli zrodzenie jest przyczyną istnienia czegoś, to rozkład będzie przyczyną, że ono przestaje istnieć. Rozkład ciała zaś nie jest przyczyną, że dusza ludzka przestaje istnieć, skoro dusza jest nieśmiertelną, jak to powyżej wykazano (R. LXXIX). Więc i zrodzenie nie jest przyczyną, że dusza zaczyna istnieć. Lecz nasienie jest właściwą przyczyną zrodzenia ciała. A zatem przekazanie nasienia nie jest przyczyną powstania duszy.

Przez to usuwa się zaś błąd Apolinarego i jego uczniów, którzy powiedzieli, że dusze rodzą się z dusz, jak ciała rodzą się z ciał.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.