Księga II, Rozdział 88
Argumenty dla dowiedzenia, że dusza ludzka powstaje z nasienia
Istnieją jednak argumenty, które, jak się wydaje, sprzeciwiają się temu, co powyżej powiedziano.
Skoro bowiem człowiek jest zwierzęciem o tyle, że ma duszę zmysłową, pojęcie zaś zwierzęcia odpowiada jednoznacznie człowiekowi i innym zwierzętom, wydaje się, że dusza zmysłowa człowieka należy do tego samego rodzaju, co dusze innych zwierząt. Rzeczy zaś, które należą do jednego rodzaju, mają jeden sposób powstawania. A więc dusza zmysłowa człowieka, jak i dusza innych zwierząt, powstaje z mocy istniejącej w nasieniu. W człowieku zaś jest dusza rozumna i dusza zmysłowa tym samym co do substancji, jak to wykazano powyżej (R. LVIII). Wydaje się więc, że i dusza rozumna powstaje z nasienia.
Oprócz tego. Jak naucza Arystoteles w ks. de Generatione Animalium (II cap. III) embrion najpierw jest zwierzęciem, zanim zostanie człowiekiem. Lecz skoro jest zwierzęciem, a nie człowiekiem, posiada duszę zmysłową, nie zaś rozumną, nie ma zaś wątpliwości, że tę duszę zmysłową tworzy czynna moc nasienia, podobnie jak i u innych zwierząt. Ta zaś dusza zmysłowa jest w możności rozumną, podobnie jak i zwierzę owo jest w możności zwierzęciem rozumnym; chyba gdyby się powiedziało, że później dodana dusza rozumna jest różną co do substancji, a wykazano, że jest przeciwnie (R. LVIII). Wydaje się więc, że substancja duszy rozumnej pochodzi od mocy istniejącej w nasieniu.
Podobnie. Dusza, będąc formą ciała, łączy się z ciałem stosownie do swego bytu. Lecz na rzeczach, które są jednym co do bytu, kończy się jedna czynność i jednego czynnika; gdyby bowiem były różne czynniki, i co za tym idzie, różne czynności, byłyby wyniki różne co do bytu. Musi więc jedna czynność jednego czynnika kończyć się na bycie duszy i ciała. Jest zaś jasnym, że ciało powstaje przez działanie mocy istniejącej w nasieniu. Od niej więc także pochodzi dusza, będąca jego formą, a nie od czynnika oddzielonego.
Co więcej. Człowiek rodzi podobnego sobie co do gatunku, mocą istniejącą w oddzielonym nasieniu. Każdy zaś czynnik jednoznaczny rodzi podobne sobie w gatunku przez to, że jest przyczyną formy zrodzonego, od której pochodzi jego gatunek. A więc dusza ludzka, od której pochodzi gatunek człowieka, pochodzi od mocy zawartej w nasieniu.
Podobnie. Apolinary w ten sposób rozumuje. Każdy, kto kończy jakieś dzieło, współpracuje z czynnikiem działającym. Lecz jeśli Bóg stwarza dusze, kończy On rodzenie dzieci, które czasami rodzą się z cudzołóstwa. A zatem Bóg pomaga cudzołożcom. A to wydaje się nie do przyjęcia.
W księdze, którą się przypisuje Grzegorzowi z Nyssy (De Creatione Hominis Cap. XXX), znajdują się pewne argumenty, które tego samego mają dowieść. Rozumują one w ten sposób: Z duszy i z ciała powstaje coś jednego, to jest jeden człowiek. Jeśli więc dusza powstaje wcześniej niż ciało, albo ciało wcześniej niż dusza, to jedno i to samo będzie od siebie samego wcześniejsze i późniejsze, a to wydaje się niemożliwe. Dusza i ciało powstają więc razem. Lecz ciało zaczyna istnieć po oddzieleniu nasienia. A zatem przez oddzielenie nasienia dusza otrzymuje byt.
Dalej. Wydaje się, że niedoskonałym jest działanie czynnika, który byt daje nie całej rzeczy, lecz jakiejś jej części. Gdyby więc Bóg dawał byt duszy, a ciało byłoby utworzone mocą nasienia, te zaś dwie rzeczy są częściami jednej, mianowicie człowieka, to obie te czynności, mianowicie Boga i mocy nasienia, wydawałyby się niedoskonałymi. A to jest oczywiście niedorzeczne. Jedna i ta sama więc przyczyna powołuje do bytu duszę i ciało człowieka. Jest zaś jasnym, że ciału daje byt moc nasienia. A więc daje go także duszy.
Podobnie. We wszystkim co się rodzi z nasienia, zawarte są wirtualnie w nasieniu wszystkie części rzeczy zrodzonej, chociaż nie widać ich aktualnie: jak widzimy u pszenicy lub w jakimkolwiek innym nasieniu, że trawa i łodyga i odnogi i owoc i kłos zawarte są wirtualnie w pierwszym nasieniu i następnie nasienie się rozwija i dochodzi pewnym naturalnym sposobem do doskonałości, niczego z zewnątrz nie pobierając (tamże). Jest zaś jasnym, że dusza jest częścią człowieka. W nasieniu człowieka zatem zawarta jest wirtualnie dusza ludzka, a nie ma ona początku w jakiejś przyczynie zewnętrznej.
Co więcej. Rzeczy, które mają ten sam rozwój i kres, muszą mieć ten sam pierwiastek pochodzenia. Lecz w zrodzeniu człowieka znajduje się ten sam rozwój ciała i duszy i ten sam kres; w miarę bowiem rozwoju kształtu i ilości członków, ujawniają się też coraz to bardziej czynności duszy. Najpierw bowiem okazuje się działanie duszy wegetatywnej, potem działanie duszy zmysłowej, a wreszcie, gdy ciało jest zupełnie rozwinięte, działanie duszy rozumnej (De Creat. Hominis). Ten sam więc jest początek ciała i duszy. Lecz pierwiastkiem pochodzenia ciała jest oddzielenie nasienia. A zatem jest to także pierwiastkiem pochodzenia duszy.
Co więcej. To, co jest ukształtowane według drugiego, zostaje utworzone działaniem tego, na kształt czego jest utworzone; na przykład wosk, który zostaje ukształtowany pieczątką, otrzymuje kształt od przyciśnięcia pieczątki. Jest zaś jasnym, że ciało człowieka i wszelkiego zwierzęcia jest ukształtowane wedle jego duszy; taka jest bowiem dyspozycja organów, jaka odpowiada działaniom duszy, które ona ma przez nie wykonywać (tamże). A zatem ciało zostaje uformowane przez działanie duszy; stąd też Arystoteles mówi w II de Anima, że dusza jest przyczyną sprawczą ciała. Tak by zaś nie było, gdyby duszy nie było w nasieniu, ciało bowiem utworzone zostaje mocą istniejącą w nasieniu. Dusza ludzka istnieje więc w nasieniu człowieka. I tak zaczyna istnieć przez oddzielenie nasienia.
Podobnie. Każda rzecz żyje tylko przez duszę. Nasienie zaś jest żywe (De Creat. Hominis). Widać to na podstawie trzech rzeczy. Po pierwsze dlatego, że oddziela się od żyjącego. Po drugie dlatego, że widać w nasieniu ciepło życiowe i działanie życia, które są wskaźnikami rzeczy żywej. Po trzecie dlatego, że nasiona roślin złożone do ziemi, gdyby nie miały w sobie życia, nie mogłyby pobrać ciepła od ziemi na to, by żyć, gdyż ziemia jest nieożywiona. A zatem dusza istnieje w nasieniu i w ten sposób zaczyna istnieć przez oddzielenie nasienia.
Co więcej. Jeśli dusza nie istnieje wcześniej niż ciało, jak to udowodniono (R. LXXXIII), ani też nie zaczyna istnieć z oddzieleniem nasienia, wynika stąd, że najpierw tworzy się ciało, a potem otrzymuje ono duszę nowo stworzoną. Lecz jeśli to jest prawdą, wynika stąd dalej, że dusza istnieje dla ciała; co bowiem istnieje dla czegoś drugiego, jest od niego późniejsze, jak na przykład ubranie robi się dla człowieka. To zaś jest fałszywe; raczej bowiem ciało jest dla duszy, cel bowiem jest zawsze szlachetniejszy. Należy więc powiedzieć, że dusza powstaje równocześnie z oddzieleniem nasienia.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.