Księga II, Rozdział 89
Rozwiązanie powyższych argumentów
Dla łatwiejszego rozwiązania powyższych argumentów należy najpierw ustalić pewne rzeczy, by okazać porządek i rozwój powstawania człowieka i zwierzęcia w ogóle.
Przede wszystkim więc należy wiedzieć, że fałszywym jest zdanie tych, którzy mówią, iż czynności życiowe okazujące się w embrionie przed jego zupełnym rozwinięciem się, nie pochodzą od jakiejś duszy, czy mocy duszy w nim istniejącej, lecz od duszy matki. Gdyby to bowiem było prawdą, embrion nie byłby już zwierzęciem, skoro każde zwierzę składa się z duszy i ciała. Nie pochodzą też czynności życiowe od zewnętrznego czynnego pierwiastka, lecz od mocy wsobnej, i przez to przede wszystkim, jak się wydaje, rozróżnia się żywe od nieżywego, że właściwością żywego jest, by się samo poruszało. Co się bowiem odżywia, asymiluje pożywienie; stąd w tym, który się odżywia musi istnieć czynna moc odżywiania się, skoro wszelki czynnik sprawia coś podobnego sobie. Widać to dużo jaśniej w czynnościach zmysłów: widzenie bowiem i słyszenie jest właściwością czyjąś na mocy władzy istniejącej w nim, a nie w innym. Stąd, skoro wiadomo, że embrion się odżywia przed zupełnym ukształtowaniem, a także, że czuje, nie można tego przypisywać duszy matki.
Nie można też powiedzieć, że w nasieniu od samego początku istniała dusza według zupełnej swej istotności, dusza, której czynności jednak nie widzimy z powodu braku organów. Gdy bowiem dusza łączy się z ciałem jako forma, łączy się tylko z ciałem, którego we właściwy sposób jest czynem. Dusza bowiem jest czynem ciała organicznego (II de Anima). A zatem zanim ciało zostanie zorganizowane, nie istnieje dusza w nasieniu aktualnie, lecz tylko w możności, czyli wirtualnie. Stąd też mówi Arystoteles w II de Anima, że nasienie i owoc mają życie w możności, jak długo odrzucają duszę, to znaczy, jak długo im brak duszy, a jednak to, czego dusza jest czynem, ma życie w możności a jednak nie brak mu duszy.
Gdyby dusza od początku była w nasieniu, wynikałoby stąd także, że zrodzenie zwierzęcia odbywałoby się tylko przez podzielenie, jak się to zdarza u zwierząt pierścieniowanych, u których z jednego powstają dwa. Gdyby bowiem nasienie miało duszę natychmiast po oddzieleniu się, miałoby już formę substancjalną. Wszelkie zaś zrodzenie substancjalne wyprzedza formę substancjalną, a nie następuje po niej, jeśli zaś jakieś przemiany następują po formie substancjalnej, należą one nie do bytu, ale do dobrobytu tego zrodzonego. Tak więc zrodzenie zwierzęcia dokonałoby się przez samo oddzielenie nasienia, wszystkie zaś następne przemiany nie należałyby zupełnie do rodzenia.
Bardziej jeszcze niedorzecznym jest, mówić to o duszy rozumnej. Czy to dlatego, że jest niemożliwym, by została podzielona wraz z podzieleniem ciała, na to, by mogła istnieć w oddzielnym nasieniu. Czy dlatego, że wynikałoby, iż przy każdym wydawaniu nasienia, przy którym nie ma poczęcia, pomimo to mnożą się dusze rozumne.
Nie można też twierdzić, jak niektórzy mówią, że choć na początku oddzielenia nasienia nie ma w nim duszy aktualnie, lecz jest wirtualnie, a to z powodu braku organów, to jednak sama moc nasienia, będącego ciałem, które może być zorganizowane, chociaż jeszcze nie jest zorganizowane, jest proporcjonalnie dla nasienia duszą w możności, lecz nie aktualną; a ponieważ życie rośliny potrzebuje mniej organów, niż życie zwierzęcia, gdy tylko nasienie jest wystarczająco przygotowane do życia roślinnego, to powyższa moc nasienia staje się duszą wegetatywną; następnie, gdy organa się wydoskonalą i gdy będzie ich więcej, ta sama moc sprawia, że ona staje się duszą zmysłową; w końcu zaś po udoskonaleniu formy organów, staje się ta dusza duszą rozumną, a to nie przez działanie mocy nasienia, lecz przez wpływ czynnika zewnętrznego; i z tego powodu przypuszcza się, że Arystoteles powiedział, iż intelekt pochodzi z zewnątrz w księdze de Generatione Animalium. Z tego stanowiska mówiąc, wynikałoby, że ta sama identycznie siła byłaby najpierw tylko duszą wegetatywną, a potem duszą zmysłową; i w ten sposób ta sama forma substancjalna nieustannie by się coraz bardziej doskonaliła. A dalej wynikałoby, że nie równocześnie, lecz kolejno byłaby forma substancjalna sprowadzaną z możności do czynu. A wreszcie, że rodzenie jest ruchem ciągłym, podobnie jak i zmiana. To wszystko zaś w przyrodzie jest niemożliwe.
Wynikałoby także coś, co jest jeszcze bardziej nieodpowiednie, mianowicie, że dusza ludzka jest śmiertelna. Nic bowiem, co z zewnątrz zostaje formalnie dodane do jakiejś rzeczy zniszczalnej, nie czyni jej z natury niezniszczalną; inaczej zniszczalne przemieniłoby się w niezniszczalne, a to jest niemożliwe, gdyż różnią się co do rodzaju, jak powiedziano w X Metaph. Substancja zaś duszy zmysłowej, skoro się przyjmuje, że została zrodzona przypadłościowo z ciała zrodzonego powyższym procesem, z konieczności jest zniszczalną, wraz ze zniszczalnym ciałem. Jeśli się więc ona staje rozumną przez pewne światło wprowadzone od wewnątrz, które to światło ma się do niej jak jej forma, zmysłowe jest bowiem rozumnym w możności, wynika stąd koniecznie, że dusza rozumna ginie, gdy ginie ciało. A to jest niemożliwe, jak to powyżej powiedziano (R. LXXIX) i jak uczy wiara katolicka.
Sama więc ta moc, która oddziela się wraz z nasieniem i którą nazywa się kształtującą, nie jest duszą, ani też w procesie rodzenia nie staje się duszą; ale ponieważ się ona jako na właściwym sobie przedmiocie opiera na duchu, którego otoką jest nasienie, jakoby coś pieniącego się, powoduje utworzenie ciała, działając mocą duszy ojca, któremu jako czynnikowi głównemu przypisuje się zrodzenie, a nie mocą duszy płodu, nawet gdy już dusza istnieje; płód bowiem nie sam się rodzi, lecz rodzi go ojciec. Jasnym to jest dla każdego, kto rozważa poszczególne władze duszy. Nie można bowiem przypisywać tego duszy embriona ze względu na moc rodzenia, czy to dlatego, że moc rodzenia wykonuje swe działanie dopiero po ukończeniu czynności władzy wegetatywnej i władzy wzrastania, które jej podlegają, gdyż rodzenie należy do tego, co jest doskonałe; czy to dlatego, że praca mocy rodzenia nie odnosi się do doskonałości samego osobnika, lecz do zachowania gatunku. Nie można tego także przypisywać władzy wegetatywnej, której rzeczą jest asymilacja pożywienia dla tego, którego odżywia, co tu nie zachodzi; odżywianie bowiem w procesie kształtowania nie upodabnia do czegoś już istniejącego, lecz wznosi się do wyższej formy, bliższej podobieństwu do ojca. Nie można tego też przypisywać mocy rośnięcia, do której nie należy przemiana odnośnie do formy, lecz tylko odnośnie do ilości. Co zaś do zmysłowych i umysłowych części, jest rzeczą jasną, że nie mają czynności odpowiedniej dla takiego kształtowania. Wynika stąd więc, że ukształtowanie ciała, zwłaszcza jego pierwszych i głównych części, nie zależy od duszy płodu ani władzy kształtującej, działającej z jego mocy, lecz władzy działającej z mocy duszy rodzącej ojca, której rzeczą jest uczynić coś podobnego do gatunku rodzącego.
Ta więc moc kształtująca pozostaje taką samą w powyższym duchu, od początku kształtowania aż do końca. Gatunek zaś kształtowanego nie pozostaje ten sam; najpierw bowiem ma formę nasienia, następnie formę krwi, i tak dalej, póki nie dojdzie do ostatecznej doskonałości. Chociaż bowiem powstawanie ciał prostych nie postępuje pewnym porządkiem, dlatego, że każde z nich ma bezpośrednią formę materii pierwszej, to jednak w powstawaniu innych ciał musi być porządek rodzeń, z powodu wielu pośrednich form między pierwszą formą elementu i ostatnią formą, która jest kresem rodzenia. I dlatego jest wiele rodzeń i wiele rozkładów następujących po sobie.
Nie szkodzi także, jeśli jedna z form pośrednich powstaje i zaraz potem ustępuje, gdyż pośrednie formy nie mają całkowitego gatunku, lecz są jakoby w drodze ku gatunkowi; i dlatego nie powstają na to, by trwały, lecz by przez nie można dosięgnąć ostatniego kresu zrodzenia. Nic dziwnego także, że cała przemiana rodzenia nie jest ciągła, lecz że jest wiele form pośrednich; gdyż to także zachodzi przy zmianach i przy wzroście; nie jest bowiem zmiana i wzrost całkowicie ciągły, lecz tylko ruch miejscowy jest naprawdę ciągły, jak to widać w VIII Phys.
Im szlachetniejszą jest więc jakaś forma i bardziej oddaloną od formy elementarnej, tym więcej musi istnieć form pośrednich, przez które stopniowo dochodzi się do ostatecznej formy, a tym samym tym liczniejsze będą zrodzenia pośrednie. I dlatego przy rodzeniu zwierzęcia i człowieka, w których jest najdoskonalsza forma, jest najwięcej form i rodzeń pośrednich, a tym samym i rozkładów, gdyż powstanie jednego jest rozkładem drugiego. (III Phys.). A zatem dusza wegetatywna, która powstaje pierwsza, gdy embrion żyje życiem roślinnym, ginie, i następuje doskonalsza dusza, która jest równocześnie i wegetatywną i zmysłową i wtedy embrion żyje życiem zwierzęcym, gdy ta zaś ginie, następuje dusza rozumna, wprowadzona z zewnątrz, chociaż poprzednie istniały z mocy nasienia.
Na podstawie tego co powiedziano, łatwo jest odpowiedzieć na zarzuty (rozdział poprzedni).
Co do pierwszego bowiem zarzutu, że dusza zmysłowa musi mieć ten sam sposób pochodzenia w człowieku co w zwierzęciu, dlatego, że orzeka się o jednym i o drugim jednoznacznie zwierzę, odpowiadamy, że to nie jest konieczne. Chociaż bowiem dusza zmysłowa w człowieku i w zwierzęciu schodzą się co do pojęcia rodzaju, różnią się jednak co do gatunku, jak i te rzeczy, których są formami; jak bowiem zwierzę, którym jest człowiek, różni się od innych zwierząt tym, że jest rozumne, tak dusza zmysłowa człowieka różni się co do gatunku od duszy zmysłowej zwierzęcia tym, że jest także rozumną. Dusza więc w zwierzęciu jest tylko zmysłową; a zatem ani jej byt, ani działanie, nie jest wyższym od materii, stąd musi się rodzić wraz ze zrodzeniem ciała i ginąć wraz z rozkładem ciała. Dusza zaś zmysłowa w człowieku, skoro posiada władzę rozumną ponad naturą zmysłową, przez co sama substancja duszy musi być wyniesiona ponad ciało odnośnie do bytu i do działania, ani nie rodzi się przez zrodzenie ciała ani przez jego rozkład nie ginie. Różny więc sposób pochodzenia w powyższych duszach nie jest ze strony władzy zmysłowej, od której bierze się pojęcie rodzaju, lecz ze strony władzy umysłowej, od której się bierze różnicę gatunkową. Stąd nie można wywnioskować różnorodności rodzaju, lecz tylko różnorodność gatunku.
Co do drugiego zaś zarzutu, że płód pierwej jest zwierzęciem niż człowiekiem, nie wykazuje to, by dusza rozumna została przekazywana wraz z nasieniem. Dusza zmysłowa bowiem, przez którą istniało zwierzę, nie pozostaje, lecz następuje po niej dusza, która jest i zmysłowa i zarazem rozumna, przez którą jest zarówno zwierzę i człowiek, jak wynika z tego co powiedziano.
Co do trzeciego zaś zarzutu, że czynności różnych czynników nie kończą się na jednej rzeczy uczynionej, należy to rozumieć o różnych czynnikach nieuporządkowanych. Gdyby bowiem były wzajemnie do siebie przyporządkowane, musiałyby mieć jeden skutek; pierwsza bowiem przyczyna działająca na skutek drugiej przyczyny działającej działa gwałtowniej niż sama przyczyna drugorzędna; stąd widzimy, że skutek sprawiony narzędziem przez główny czynnik, właściwiej się przypisuje głównemu czynnikowi niż narzędziu. Zdarza się zaś niekiedy, że działanie głównego czynnika dosięga do czegoś w dokonanym skutku, do czego działanie narzędzia nie dosięga, jak na przykład władza wegetatywna wytwarza gatunek mięsa, którego nie może wytworzyć ciepło ognia, będące jej narzędziem, chociaż działa przygotowująco, rozpuszczając i trawiąc. Skoro więc każdą czynną siłę natury przyrównuje się do Boga, jako narzędzie do pierwszego i głównego czynnika, nic nie przeszkadza, by w jednym i tym samym zrodzonym, mianowicie w człowieku, kończyło się działanie natury na jakiejś części człowieka, a nie na całości, która powstaje działaniem Boga. A zatem ciało człowieka kształtuje się zarazem i mocą Boga, jako pierwszego i głównego czynnika, a także mocą nasienia, jako czynnika drugorzędnego; lecz działanie Boga wydaje duszę ludzką, której moc nasienia wydać nie może, lecz do której przygotowuje.
Widać stąd rozwiązanie czwartego zarzutu. W ten bowiem sposób rodzi człowiek coś podobnego sobie co do gatunku, że moc jego nasienia działa przygotowująco do ostatecznej formy, od której człowiek otrzymuje gatunek.
Nie ma zaś nic nieodpowiedniego w tym, by Bóg dopomagał cudzołożnym w działaniu natury. Nie natura cudzołożników jest bowiem złą, lecz ich wola. Działanie zaś pochodzące z mocy ich nasienia jest naturalne, a nie dowolne. Stąd nie jest nieodpowiednim, jeśli Bóg dopomaga temu działaniu, dając mu ostateczną doskonałość.
Co zaś do szóstego zarzutu jest rzeczą jasną, że wniosek ten nie jest konieczny. Choćby się nawet przyjęło, że ciało człowieka zostaje ukształtowane pierwej, niż dusza zostanie stworzona, lub na odwrót, nie wynika stąd, by ten sam człowiek istniał pierwej od siebie samego; nie jest człowiek bowiem swoim ciałem ani swoją duszą. Ale wynika stąd, że jedna jego część wyprzedza drugą. A to nie jest nieodpowiednie, materia bowiem co do czasu wyprzedza formę: mówię o materii, o ile jest w możności do formy, a nie o ile aktualnie jest udoskonalona przez formę, w ten sposób bowiem istnieje równocześnie z formą. Ciało ludzkie zatem, o ile jest w możności do duszy, o ile nie ma jeszcze duszy, jest co do czasu wcześniejsze niż dusza. Wtedy jednak nie jest ludzkim aktualnie, lecz tylko w możności. Gdy zaś jest ludzkim aktualnie, jak gdyby udoskonalone przez duszę ludzką, nie jest ani wcześniejsze ani późniejsze od duszy, lecz istnieje z nią równocześnie.
Nie wynika stąd także, jeśli dusza nie powstaje z mocy nasienia lecz tylko ciało, by niedoskonałym było działanie tak Boga jak natury, co powiedziano w siódmym zarzucie. Mocą Boga powstaje bowiem i jedno i drugie, i ciało i dusza; chociaż ukształtowanie ciała pochodzi od Boga pośrednio, mocą naturalnego nasienia, dusza zaś bezpośrednio od Boga byt otrzymuje. Ani też stąd nie wynika, by działanie mocy nasienia było niedoskonałe, skoro dokonuje tego, na co istnieje.
Należy także wiedzieć, że w nasieniu zawarte jest wirtualnie to wszystko, co nie przewyższa mocy ciała, jak łodyga, kłos, międzywęźla i tym podobne. Z czego nie można wnioskować, że to w człowieku, co przewyższa całą jego moc cielesną, zawarte jest wirtualnie w nasieniu, jak wnioskowano w ósmym zarzucie.
Że się zaś wydaje, iż działania duszy rozwijają się w procesie powstawania człowieka, podobnie jak się rozwijają części ciała, to nie dowodzi, by dusza ludzka i ciało miały ten sam początek, jak tego dowodzono w dziewiątym zarzucie; lecz to dowodzi, że dyspozycja części ciała jest potrzebna do działania duszy.
Co zaś do dziesiątego zarzutu, że ciało kształtuje się wedle duszy i że z tego powodu dusza przygotowuje sobie podobne sobie ciało, jest on częścią prawdziwy, a częścią fałszywy. Jeśli się to bowiem rozumie o duszy rodzącego, jest to prawdziwe; fałszywym jest zaś, gdy się to rozumie o duszy zrodzonego. Ciało bowiem co do swych pierwszych i najważniejszych części nie kształtuje się mocą duszy zrodzonego, lecz mocą duszy rodzącego, jak tego dowiedziono powyżej (w tymże rozdziale). W podobny bowiem sposób i wszelka materia kształtuje się wedle swej formy; to ukształtowanie nie dzieje się jednak działaniem zrodzonego, lecz działaniem formy rodzącego.
Co zaś do jedenastego zarzutu, o życiu nasienia na początku jego oddzielenia, jasnym jest z tego co powiedziano, że żywym jest ono tylko w możności, stąd nie ma wtedy duszy aktualnie, lecz wirtualnie. W procesie zaś powstawania ma duszę wegetatywną i zmysłową z mocy nasienia, które nie pozostają, lecz przechodzą, a następuje dusza rozumna.
Nie wynika stąd także, nawet jeśli ukształtowanie ciała wyprzedza duszę ludzką, by dusza była dla ciała, jak to dawał do zrozumienia dwunasty zarzut. Istnieje bowiem jedna rzecz dla drugiej dwojako. Jednym sposobem dla jej działania, czy utrzymania lub czegokolwiek podobnego, co idzie za bytem; i tego rodzaju rzeczy są późniejsze od tego dla czego istnieją, jak na przykład ubranie jest dla człowieka, a narzędzia dla pracownika. Drugim sposobem istnieje jedna rzecz dla drugiej w ten sposób, że istnieje dla jej bytu; i tym sposobem to, co jest dla drugiego, jest wcześniejsze co do czasu, a późniejsze co do natury. Tym zaś sposobem istnieje ciało dla duszy, jak też i wszelka materia istnieje dla formy. Inaczej by zaś było, gdyby z duszy i z ciała nie powstało coś jednego co do bytu, jak powiadają ci, którzy twierdzą, że dusza nie jest formą ciała.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.