Księga II, Rozdział 90
Że substancja rozumna nie łączy się jako forma z żadnym innym ciałem jak tylko z ciałem ludzkim
Ponieważ wykazano, że pewna substancja rozumna, mianowicie dusza ludzka, łączy się z ciałem jako forma, należy zbadać, czy substancja rozumna łączy się jako forma także z jakimś innym ciałem. Co do ciał niebieskich, okazaliśmy powyżej, co Arystoteles sądził o tym, by one miały być ożywione duszą rozumną, oraz, że Augustyn pozostawia to nierozstrzygniętym. Stąd obecne rozważanie musi się obracać dookoła ciał elementarnych.
Jest zaś rzeczą oczywistą, że z żadnym ciałem elementarnym nie łączy się substancja rozumna jako forma, jak tylko z ciałem ludzkim. Jeśli się bowiem łączy z innym ciałem, łączy się albo z ciałem złożonym, albo z niezłożonym. Nie może się zaś łączyć z ciałem złożonym. Musiałoby bowiem owo ciało co do swego rodzaju być pośród innych ciał złożonych najrówniejszego temperamentu; skoro widzimy, że ciała złożone mają tym szlachetniejsze formy, im większego wymieszania temperamentów dosięgną; i tak, to co ma najszlachetniejszą formę, mianowicie substancję rozumną, jeśli jest ciałem złożonym, musi mieć najrówniejszy temperament. Stąd też widzimy, że delikatność ciała i doskonałość dotyku, które okazują równość temperamentu, są oznakami dobrego rozumu. Najrówniejszy zaś temperament ma ciało ludzkie. Jeśli więc substancja rozumna łączy się z jakimś ciałem złożonym, musi ono należeć do tej samej natury co ciało ludzkie. Forma jego także miałaby tę samą naturę co dusza ludzka, gdyby była substancją rozumną. Nie byłoby więc różnicy gatunkowej pomiędzy owym zwierzęciem a człowiekiem.
Podobnie także nie może się łączyć substancja rozumna jako forma z ciałem niezłożonym, na przykład z powietrzem, lub z wodą, lub z ogniem, lub z ziemią. Każde bowiem z tych ciał podobne jest w całości jak i w częściach; tej samej bowiem natury i gatunku jest część powietrza i całe powietrze, ma bowiem ten sam ruch; to samo odnosi się także do innych spośród tych ciał. Podobnym bowiem poruszającym należą się podobne formy. Jeśli więc jakaś część któregoś z powyższych ciał byłaby ożywiona duszą umysłową, na przykład część powietrza, to całe powietrze i wszystkie jego części dla tego samego powodu będą ożywione. To zaś wydaje się oczywiście fałszywym; żadna bowiem czynność życiowa nie okazuje się w częściach powietrza lub innych ciał niezłożonych. Nie łączy się więc substancja rozumna jako forma z żadną częścią powietrza lub podobnych ciał.
Dalej. Jeśli jakaś substancja rozumna łączy się jako forma z jednym z ciał niezłożonych, będzie miała albo tylko rozum, albo będzie miała inne władze, jak na przykład te, które należą do części zmysłowej, albo wegetatywnej, jak to jest w człowieku. Jeśli ma tylko rozum, to daremnie się łączy z ciałem. Wszelka bowiem forma ciała ma jakąś właściwą sobie czynność przez ciało. Rozum zaś nie ma żadnej czynności należącej do ciała, jak tylko o tyle, o ile porusza ciałem; samo rozumienie bowiem nie jest czynnością, którą by się wykonywało przez organ ciała, i z tego samego powodu nie jest też taką czynnością chcenie. Ruchy elementów pochodzą też od poruszających naturalnych, mianowicie od rodzących i nie poruszają się same. Stąd nie ma konieczności, by były ożywione dlatego, że się poruszają. Jeśli zaś substancja rozumna, która ma się łączyć z elementem lub z jego częścią, posiada inne części duszy, to skoro one są częściami jakichś organów, trzeba, by się znalazła w ciele elementu różnorodność organów. A to sprzeciwia się jego niezłożoności. Nie może więc substancja rozumna łączyć się jako forma z jakimś elementem, lub z jego częścią.
Co więcej. Im jakieś ciało jest bliższe materii pierwszej, tym jest mniej szlachetne; jako że bardziej istnieje w możności, a mniej w zupełnym zaktualizowaniu. Same zaś elementy są bliższe materii pierwszej niż ciała złożone, gdyż są one też najbliższą materią ciał złożonych. A zatem ciała elementów są mniej szlachetne co do swego rodzaju od ciał złożonych. Skoro więc szlachetniejsze ciała mają szlachetniejszą formę, niemożliwym jest, by najszlachetniejsza forma, którą jest dusza rozumna, łączyła się z ciałami elementów.
Podobnie. Gdyby ciała elementów lub jakieś ich części były ożywione najszlachetniejszymi duszami, którymi są dusze rozumne, trzeba by, by im jakieś ciała są bliższe elementów, tym były bliższe życiu. Wydaje się zaś, że tak nie jest, lecz raczej przeciwnie; rośliny bowiem mniej mają życia niż zwierzęta, chociaż są bliższe ziemi, a minerały, które jej są jeszcze bliższe, nie mają wcale życia. A zatem substancja rozumna nie łączy się jako forma ani z elementem, ani jakąś jego częścią.
Dalej. Wielkie przeciwieństwo niszczy życie każdego zniszczalnego poruszającego; bardzo wielkie ciepło lub zimno, wilgoć lub posucha niszczy bowiem zwierzęta i rośliny. Wielkie zaś te przeciwieństwa istnieją przede wszystkim w ciałach elementów. Nie może więc istnieć w nich życie. Niemożliwym więc jest, by substancja rozumna łączyła się z nimi jako forma.
Co więcej. Chociaż elementy są niezniszczalne jako całość, to jednak poszczególne ich części są zniszczalne, gdyż mają przeciwieństwa. Gdyby więc niektóre części elementów były złączone z substancjami poznającymi, wydaje się, że przede wszystkim otrzymałyby one władzę rozeznawania zniszczalnych. Taką władzą jest zaś zmysł dotyku, rozróżniający ciepło i zimno i tym podobne przeciwieństwa, i z tego powodu, i jak gdyby był potrzebny do zachowania od zniszczenia, istnieje u wszystkich zwierząt. Zmysł ten zaś nie może istnieć w ciele niezłożonym, nie może bowiem organ dotyku mieć przeciwieństw aktualnych, lecz tylko przeciwieństwa w możności, a to zdarza się tylko w ciałach złożonych i umiarkowanych. Nie jest więc możliwym, by pewne części elementów były ożywione duszą rozumną.
Podobnie. Każde ciało żywe ma co do duszy pewien ruch miejscowy; ciała niebieskie bowiem jeśli są ożywione, poruszają się ruchem kołowym; zwierzęta doskonałe ruchem postępowym; ostryga kurcząc się i rozszerzając, rośliny zaś ruchem wzrastania i zanikania, co w pewien sposób odnosi się do miejsca. Lecz w elementach nie okazuje się żaden ruch, który by pochodził od duszy, lecz tylko ruchy naturalne. Nie są one więc ciałami żyjącymi.
Gdyby się zaś powiedziało, że substancja rozumna, chociaż nie łączy się z ciałami elementu lub jego częścią jako formą, łączy się z nim jednak jako poruszająca, to po pierwsze niepodobna tego powiedzieć o powietrzu. Skoro bowiem część powietrza nie jest sama przez się ograniczona, nie może jakaś jego część określona mieć własnego swego ruchu, dla którego by się z nią łączyła substancja rozumna.
Oprócz tego. Jeżeli jakaś substancja rozumna łączy się z jakimś ciałem w sposób naturalny, jak poruszający z właściwym sobie przedmiotem, który porusza, musi zdolność poruszania tej substancji być ograniczoną do ciała, które porusza, z którym się w sposób naturalny łączy, moc bowiem wszelkiego poruszającego właściwego nie przewyższa w poruszaniu właściwego sobie przedmiotu. Wydaje się zaś rzeczą śmieszną powiedzieć, że władza jakiejś substancji rozumnej nie przewyższa w poruszaniu jakiejś określonej części jakiegoś elementu, lub jakiegoś ciała złożonego. Wydaje się, iż nie należy więc mówić, że jakaś substancja rozumna łączy się z jakimś ciałem elementu w sposób naturalny, jako poruszający, jeśli się z nim nie łączy także jako forma.
Podobnie. Ruch ciała elementu może spowodować coś innego niż substancja rozumna. Zbytecznym byłoby zatem, by z powodu tego rodzaju ruchu substancje rozumne z natury łączyły się z ciałami elementów.
Przez to zaś usuwa się zdanie Apuleusza i niektórych Platończyków, którzy powiedzieli, że demony są to zwierzęta, mające ciała powietrzne, umysł rozumny, ducha biernego, a co do trwania są wieczne; oraz zdanie niektórych pogan, którzy twierdzili, że elementy są ożywione, i stąd oddawali im cześć boską. Wyklucza się także zdanie tych, którzy powiadają, że aniołowie i szatani posiadają ciała z natury z nimi złączone, o naturze elementów niższych lub wyższych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.