Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 91

Że istnieją pewne substancje rozumne, nie złączone z ciałami

Można wykazać z tego co powiedziano, że istnieją pewne substancje rozumne, zupełnie nie złączone z ciałami.

Wykazano bowiem powyżej, że gdy ciało zginie, pozostaje substancja rozumu, ponieważ jest wieczna. A jeśli ta substancja rozumu, która pozostaje, jest jedna dla wszystkich, jak to niektórzy powiadają, wynika stąd koniecznie, że jest ona co do bytu oddzielona od ciała. Tak więc mamy to, czego mieliśmy dowieść, że jakaś substancja rozumna istnieje bez ciała. Jeśli zaś pozostaje więcej dusz rozumnych, gdy zginą ciała, słusznym będzie, by jakieś substancje rozumne istniały bez ciał, zwłaszcza, że wykazano, że dusze nie przechodzą z ciała do ciała. To oddzielenie zaś dusz od ciał jest ich właściwością przypadłościowo, skoro z natury są formami ciał. Pierwej zaś od tego co istnieje przypadłościowo, musi istnieć to, co istnieje samo przez się. Istnieją więc pewne substancje rozumne, co do natury wyprzedzające dusze, które same przez się mają tę właściwość, że istnieją bez ciał.

Co więcej. Wszystko co należy do pojęcia rodzaju, musi należeć do pojęcia gatunku; istnieją zaś pewne rzeczy należące do pojęcia gatunku, a nie należące do pojęcia rodzaju, jak na przykład rozumne należy do pojęcia człowieka, a nie do pojęcia zwierzęcia. Co zaś należy do pojęcia gatunku, a nie do pojęcia rodzaju, nie musi istnieć we wszystkich gatunkach rodzaju, wiele jest bowiem rodzajów zwierząt nierozumnych. Słusznym zaś jest, by substancja rozumna ze względu na jej rodzaj, miała byt sama przez się, skoro sama przez się ma działanie, jak to powyżej wykazano. Nie należy zaś do pojęcia rzeczy istniejącej sama przez się, by się łączyła z drugą. Nie należy więc do pojęcia substancji rozumnej co do jej rodzaju, by była złączona z ciałem, chociaż należy to do pojęcia jednej substancji rozumnej, a jest nią dusza. Istnieją więc pewne substancje rozumne nie złączone z ciałami.

Co więcej. Natura wyższa na najniższych swych stopniach styka się z naturą niższą na jej najwyższych stopniach. Natura rozumna jest zaś wyższą od natury cielesnej. Styka się zaś z nią ze względu na pewną swą część, mianowicie duszę rozumną. Trzeba więc, aby tak jak ciało udoskonalone przez duszę rozumną, jest najwyższym w rodzaju ciał, tak dusza rozumna, która się łączy z ciałem, była najniższą w rodzaju substancyj rozumnych. Istnieją więc pewne substancje rozumne nie złączone z ciałami, wyższe od duszy co do porządku natury.

Podobnie. Jeśli istnieje coś niedoskonałego w jakimś rodzaju, to wedle porządku natury znajduje się przed tą rzeczą coś w tym rodzaju doskonałego; doskonałe bowiem w naturze jest wcześniejsze od niedoskonałego. Formy zaś istniejące w materii, są czynami czegoś niedoskonałego, nie mają bowiem bytu zupełnego. Istnieją więc jakieś formy, będące zupełnymi czynami, istniejącymi same przez się i mające zupełny gatunek. Wszelka zaś forma istniejąca sama przez się bez materii, jest substancją rozumną, uwolnienie bowiem od materii nadaje byt rozumny, jak widać z tego co powiedziano. Istnieją więc jakieś substancje rozumne nie złączone z ciałami, wszelkie bowiem ciało ma materię.

Co więcej. Substancja może istnieć bez ilości, chociaż ilości bez substancji być nie może; substancja bowiem wyprzedza inne rodzaje co do czasu, pojęcia i poznania. Lecz nie ma substancji cielesnej bez ilości. Mogą więc istnieć pewne rzeczy w rodzaju substancji, zupełnie nie mające ciała. W porządku rzeczy istnieją zaś wszystkie możliwe natury, inaczej bowiem wszechświat nie byłby doskonały. W rzeczach wiecznych nie ma zaś różnicy pomiędzy być i móc być. Istnieją więc pewne substancje bytujące bez ciał, poza pierwszą substancją, którą jest Bóg, który nie jest w rodzaju, jak to powyżej wykazano, i poza duszą, która jest złączona z ciałem.

Dalej. Jeśli z dwóch rzeczy jedna jest złożoną a druga z nich, mniej doskonała, ma byt sama przez się, to i tamta, która jest doskonalsza i mniej od drugiej zależna, ma byt sama przez się. Znajdujemy zaś pewną substancję złożoną z substancji rozumnej i z ciała, jak widać z tego co powiedziano powyżej. Ciało zaś istnieje samo przez się, jak to widać na wszystkich ciałach nieożywionych. Tym bardziej więc znajdują się substancje rozumne, nie złączone z ciałami.

Podobnie. Substancja rzeczy musi być proporcjonalna do jej działania; działanie bowiem jest czynem i dobrem substancji działającego. Lecz rozumienie jest właściwym działaniem substancji rozumnej. Musi więc substancja rozumna być taką, by była odpowiednią dla powyższego działania. Rozumienie zaś, będąc działaniem nie wykonywanym za pomocą jakiegoś organu cielesnego, potrzebuje ciała tylko o tyle, o ile pojęcia tworzy się za pośrednictwem zmysłów. To zaś jest niedoskonałym sposobem rozumienia; doskonałym bowiem sposobem rozumienia jest, by rozumieć te rzeczy, które z natury swej mogą być rozumiane; to zaś, że się rozumie tylko te rzeczy, które nie są zrozumiałe same przez się, lecz które rozum czyni zrozumiałymi, jest to niedoskonały sposób rozumienia. Jeśli więc w jakimś rodzaju przed wszelką rzeczą niedoskonałą musi istnieć coś doskonałego, trzeba, by przed duszami ludzkimi rozumiejącymi za pośrednictwem obrazów zmysłowych, istniały jakieś substancje rozumiejące te rzeczy, które są same przez się zrozumiałe, nie poznające za pomocą zmysłów, a przez to zupełnie oddzielone od ciał co do swej natury.

Oprócz tego. Arystoteles w XI Metaph. wnioskuje w ten sposób: Ruch ciągły, regularny, i, o ile to od niego samego zależy, nie zawodzący, musi pochodzić od motoru, który się nie porusza ani sam przez się, ani przypadłościowo, jak tego powyżej dowiedziono. Większa ilość ruchów musi także pochodzić od większej ilości poruszających. Ruch nieba zaś jest ciągły, regularny, i, o ile to od niego zależy, niezawodzący; a oprócz pierwszego ruchu wiele jest na niebie takich ruchów, jak tego dowodzą badania astrologów. Musi więc być wiele motorów, które nie poruszają się ani same przez się, ani przypadłościowo. Żadne zaś ciało się nie porusza, o ile nie zostało poruszone, jak tego powyżej dowiedziono. Duchowe zaś poruszające, złączone z ciałem, porusza się przypadłościowo, wedle ruchu ciała, jak na przykład dusza. Musi więc być więcej poruszających, które ani nie są ciałami, ani nie są złączone z ciałami. Ruchy zaś niebios pochodzą od jakiegoś rozumu, jak tego powyżej dowiedziono. Istnieje więc większa ilość substancyj rozumnych, nie złączonych z ciałami.

Zgadza się z tym stanowiskiem także zdanie Dionizego, który mówi o aniołach, że rozumie się o nich, iż są tak niematerialni, jak niecieleśni.

Wyklucza się przez to także błąd Saduceuszów, którzy twierdzili, że nie masz ducha (Dz 23, 8). Tak samo i stanowisko starożytnych filozofów przyrody, którzy twierdzili, że wszelka substancja jest cielesna. Także i stanowisko Orygenesa, który powiedział, że żadna substancja, prócz Trójcy św., nie może istnieć bez ciała. I stanowisko wszystkich innych, którzy przyjmują, że wszyscy aniołowie, dobrzy i źli, mają ciała z natury z nimi złączone.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.