Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 92

O wielkiej ilości substancyj oddzielonych

Należy wiedzieć, że Arystoteles usiłuje dowieść, nie tylko że istnieją pewne substancje rozumne bez ciała, lecz także, że jest ich tyle, ile jest ruchów zauważonych na niebie, ani mniej ani więcej.

W ten sposób dowodzi on bowiem, że nie ma na niebie ruchów, których byśmy nie mogli zauważyć, iż wszelki ruch, który jest na niebie, pochodzi od ruchu jakiejś gwiazdy, który to ruch można dostrzec. Niebiosa bowiem niosą gwiazdy, ruch zaś niosącego pochodzi od ruchu noszonego. Dowodzi także, że nie ma żadnych substancyj oddzielonych, od których by nie pochodził jakiś ruch na niebie. Skoro bowiem ruchy niebios odnoszą się do substancyj oddzielonych, jako do celów, gdyby istniały inne substancje oddzielone, prócz tych, które wymienia, istniałyby pewne ruchy, odnoszące się do nich jako do celów; inaczej ruchy takie byłyby niedoskonałe. Stąd wnioskuje, że nie ma więcej substancyj oddzielonych, niż jest ruchów zauważonych, i ruchów, które można zauważyć na niebie, zwłaszcza, skoro nie ma większej ilości ciał niebieskich tego samego gatunku, tak, by mogła istnieć większa ilość ruchów nam nieznanych.

Ten dowód nie jest zaś przekonywający. W rzeczach bowiem skierowanych do celu, bierze się konieczność od celu, jak tego sam Arystoteles uczy, w II Physicorum, a nie naodwrót. Stąd, jeśli, jak on to mówi, ruchy niebios odnoszą się do substancyj oddzielonych jako do celów, nie można koniecznie z liczby ruchów wnioskować o liczbie powyższych substancyj. Można bowiem powiedzieć, że istnieją jakieś substancje oddzielone, posiadające wyższą naturę, niż te substancje, które są najbliższymi celami ruchów niebieskich, jak na przykład, jeśli narzędzia są dla ludzi, którzy nimi pracują, nic nie przeszkadza, by istnieli inni ludzie, którzy nie pracują bezpośrednio tymi narzędziami, lecz rozkazują pracującym. I dlatego sam Arystoteles nie wprowadza tego argumentu, jako dowodu przekonywającego, lecz tylko jako dowód prawdopodobny. Mówi on bowiem: dlatego słusznym jest oceniać na taką liczbę substancje i pierwiastki nieruchome; rozstrzygnięcie zaś tego pozostawmy znawcom.

Należy więc okazać, że znacznie więcej jest substancyj rozumnych oddzielonych od ciał, niż jest ruchów niebieskich.

Substancje rozumne bowiem odnośnie do swego rodzaju przewyższają wszelką naturę cielesną. Należy więc przyjąć w powyższych substancjach stopnie, wedle ich wzniesienia się ponad materię cielesną. Otóż pewne substancje rozumne są wywyższone ponad naturę cielesną tylko z natury swojego rodzaju, a jednak łączą się z ciałami jako formy, jak widać z tego co powiedziano powyżej. A ponieważ byt substancyj rozumnych co do swego rodzaju nie ma żadnej zależności od ciała, jak tego dowiedziono powyżej, znachodzimy wyższy stopień powyższych substancyj, które chociaż nie łączą się z ciałami jako formy, są mimo to właściwymi poruszającymi pewnych określonych ciał. Podobnie także natura substancji rozumnej nie zależy od tego, że ona porusza, skoro poruszanie wynika z głównego ich działania, którym jest rozumienie. Będzie więc istniał i wyższy jakiś stopień substancyj rozumnych, nie będących właściwymi poruszającymi żadnych ciał, lecz są wyższe od poruszających.

Co więcej. Jak to co działa ze swej natury, działa przez swą formę naturalną, tak to co działa przez rozum, działa przez formę rozumu, jak to widać u tych, którzy działają swą sztuką. Jak więc to, co działa ze swej natury, jest proporcjonalne do doznającego z powodu swej formy naturalnej, tak to co działa przez rozum, jest proporcjonalne do doznającego, i do rzeczy uczynionej przez formę rozumu: a to mianowicie forma rozumna jest taką, że działanie czynnika może ją wprowadzić do przyjmującej ją materii. Muszą więc właściwe czynniki poruszające sfer, które porusza przez rozum, (jeżeli tu chcemy podtrzymać zdanie Arystotelesa), mieć taki rozum, który zgadza się z ruchami sfer i który można odtworzyć w rzeczach przyrody. Lecz ponad tego rodzaju twory rozumowe, należy przyjąć inne powszechniejsze, rozum bowiem ujmuje formy rzeczy w sposób powszechniejszy, niż ich byt w rzeczach. Stąd widzimy, że forma rozumu spekulatywnego jest powszechniejszą niż forma rozumu praktycznego, a wśród sztuk praktycznych powszechniejszym jest pojęcie sztuki rozkazywania niż wykonywania. Należy zaś przyjmować stopnie wśród substancyj rozumnych wedle stopni czynności rozumu, która im jest właściwa. Istnieją więc pewne substancje rozumne wyższe od tych, które właściwie i bezpośrednio poruszają określonymi sferami.

Dalej. Wydaje się, że porządek wszechświata wymaga, by to co jest w rzeczach szlachetniejsze, ilością lub liczbą przewyższało rzeczy mniej szlachetne, wydaje się bowiem, że mniej szlachetne istnieją dla szlachetniejszych. Trzeba więc, by szlachetniejszych, istniejących niejako dla siebie, było jak najwięcej. I dlatego widzimy, że ciała niezniszczalne, mianowicie ciała niebieskie, tak bardzo przewyższają zniszczalne, mianowicie elementarne, że te ostatnie w porównaniu do nich istnieją w nieznacznej ilości. Jak zaś ciała niebieskie jako niezniszczalne są szlachetniejsze od ciał elementarnych, jako zniszczalnych, tak substancje rozumne są szlachetniejsze od wszystkich ciał, jak nieruchome i niematerialne jest szlachetniejsze od ruchomego i materialnego. Dlatego rozumne substancje oddzielone przewyższają co do liczby wielość wszystkich rzeczy materialnych. Nie są one zatem objęte liczbą ruchów niebieskich.

Podobnie. Gatunki rzeczy materialnych powiela nie materia lecz forma. Formy zaś bytujące poza materią, posiadają byt powszechniej i zupełniej, niż formy bytujące w materii, formy bowiem zostają przyjęte do materii wedle zdolności przyjmowania materii. Nie wydaje się więc, by miało istnieć mniej form takich, które istnieją poza materią, które nazywamy formami oddzielonymi, niż jest gatunków rzeczy materialnych.

Nie mówimy jednak, że z tego powodu substancje oddzielone są gatunkiem tych rzeczy zmysłowych, jak to twierdzili Platończycy. Skoro bowiem mogą osiągnąć poznanie powyższych substancyj tylko przez rzeczy zmysłowe, przyjęli, że owe substancje należą do tego samego gatunku co i one, albo raczej są ich gatunkami; jak na przykład gdyby ktoś nie widział słońca i księżyca i innych gwiazd, a słyszał, że to są jakieś ciała niezniszczalne, nadawałby im nazwy tych ciał zniszczalnych, w mniemaniu, że należą do tego samego co one gatunku. A to nie byłoby możliwe. Podobnie także jest niemożliwe, by substancje niematerialne należały do tego samego gatunku co materialne, lub by były ich gatunkiem, skoro materia należy do pojęcia gatunku tych przedmiotów zmysłowych, chociaż nie ta materia, która jest właściwym pierwiastkiem osobnika; tak, jak na przykład do pojęcia gatunku człowieka należą mięśnie i kości, lecz nie te mięśnie i te kości, które są pierwiastkami Sokratesa i Platona. Tak więc nie mówimy, że substancje oddzielone są gatunkiem tych przedmiotów zmysłowych, lecz, że są innymi, szlachetniejszymi od nich gatunkami, tak, jak coś czystego jest szlachetniejsze od mieszaniny. A zatem musi być większa ilość tych substancyj, niż gatunków owych rzeczy materialnych.

Dalej. Możliwość powielania czegoś można stosować raczej do bytu rozumowego niż do bytu materialnego. Wiele bowiem pojmujemy rozumem rzeczy, które nie mogą istnieć w materii. Stąd się zdarza że do każdej prostej skończonej można dodawać matematycznie, choć nie można tak czynić w rzeczywistości; także rozrzedzenie ciał, szybkość ruchów i rozmaitość kształtów daje się powiększać w nieskończoność w myśli, chociaż to jest niemożliwe w rzeczywistości. Substancje zaś oddzielone mają byt z natury swej rozumowy. Bardziej możliwą jest więc mnogość w nich, niż w rzeczach materialnych, zważywszy właściwość i pojęcie ich rodzaju. W rzeczach zaś wiecznych nie ma różnicy między bytem i możliwością bytu. Ilość substancyj oddzielonych przewyższa więc liczbę ciał materialnych.

Potwierdza to zaś Pismo święte. Powiedziano bowiem (Dn 7, 10): Tysiąc tysięcy służyło mu, a po dziesięć tysięcy kroć sto tysięcy stało przy nim. A Dionizy XIV cap. Coel. Hier. mówi, że liczba tych substancyj przewyższa wszelką wielość materialną.

Przez to zaś usuwa się błąd tych, którzy powiadają, że substancje oddzielone odpowiadają liczbie ruchów niebieskich, albo liczbie sfer niebieskich. Usuwa się też błąd rabina Mojżesza, który powiedział, że liczba aniołów, jaką podaje Pismo św., nie jest liczbą substancyj oddzielonych, lecz liczbą sił na ziemi; jak gdybyśmy na przykład powiedzieli, że władza pożądania jest duchem pożądania i t. p.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.