Księga II, Rozdział 95
W jaki sposób przyjmuje się rodzaj i gatunek w substancjach oddzielonych
Należy rozważyć, wedle czego dzieli się rodzaj w substancjach oddzielonych. W rzeczach bowiem materialnych, które należą do jednego rodzaju a różnych gatunków, bierze się pojęcie rodzaju od pierwiastka materialnego, a różnicę gatunkową od pierwiastka formalnego; natura zmysłowa bowiem, od której się bierze pojęcie zwierzęcia, jest w człowieku materialną w odniesieniu do natury rozumnej, od której się bierze różnicę gatunkową człowieka, mianowicie rozumne. Jeśli więc substancje oddzielone nie są złożone z materii i formy, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej, nie jest jasnym, jak można w nich przyjmować rodzaj i różnicę gatunkową.
Należy zatem wiedzieć, że różne gatunki rzeczy stopniami posiadają naturę bytu. Natychmiast bowiem, przy pierwszym podziale bytu znajduje się coś doskonałego, mianowicie byt sam od siebie i byt aktualny, oraz coś niedoskonałego, mianowicie byt przypadłościowy i byt w możności. I w ten sam sposób przechodząc poszczególne rodzaje, widzimy, że jeden gatunek ma nad drugim pewien dodany stopień doskonałości, jak na przykład zwierzęta nad roślinami, a zwierzęta poruszające się nad zwierzęta, które się nie poruszają; a także wśród barw znajdujemy jeden gatunek doskonalszy od drugiego, w miarę jak zbliżają się do białości. I z tego powodu mówi Arystoteles w VIII Metaph., że definicje rzeczy są podobne do liczb, w których jedność odjęta lub dodana zmienia gatunek liczby; podobnie w definicjach, jeśli się doda lub odejmie jedną różnicę, otrzymujemy odmienny gatunek.
Pojęcie więc określonego rodzaju polega na tym, że powszechną naturę umieszcza się w określonym stopniu bytu. A ponieważ w rzeczach złożonych z materii i formy jest forma niejako kresem, to zaś, co się przez nią determinuje, jest to materia, lub coś materialnego, należy brać pojęcie rodzaju od czegoś materialnego, a różnicę gatunkową od czegoś formalnego. I dlatego z różnicy i z rodzaju powstaje coś jednego, jak z materii i formy. I jak jedną i tą samą jest natura powstała z materii i formy, tak podobnie różnica nie dodaje z zewnątrz natury ponad rodzaj, lecz jest pewnym określeniem samej natury rodzaju: jak na przykład: gdy weźmiemy rodzaj zwierzę mające nogi, to różnica jego jest zwierzę mające dwie nogi, a jest jasnym, że ta różnica nie dodaje z zewnątrz nic ponad rodzaj.
Stąd jest rzeczą oczywistą, że się przydarza rodzajowi i różnicy, by zdeterminowanie, które wprowadza różnica, było spowodowane przez inny pierwiastek niż naturę rodzaju, dlatego, że natura, którą oznacza definicja, składa się z materii i formy, jako z determinującego i zdeterminowanego. Jeśli więc istnieje jakaś natura niezłożona, będzie ona sama przez się zdeterminowana, nie będzie też musiała mieć dwóch części, z których by jedna była determinującą, a druga determinowaną. Z samego więc pojęcia natury będzie się brać pojęcie rodzaju, a jego różnicę gatunkową bierze się z jego zdeterminowania odpowiednio do tego, w jakim jest stopniu bytu. Wynika stąd także, że jeśli jakaś natura jest niezdeterminowana, lecz nieskończona w sobie, jak to powyżej okazano o naturze boskiej, nie należy w niej przyjmować ani rodzaju ani gatunku, a to zgodne jest z tym, czego powyżej o Bogu dowodziliśmy. Skoro się przyjmuje różne rodzaje w substancjach oddzielonych według tego, jak otrzymują różne stopnie, w jednym zaś rodzaju nie ma więcej osobników, wynika także z tego co powiedziano, że nie ma w substancjach oddzielonych dwóch równych co do stopnia, lecz z natury jedna jest wyższą od drugiej. Stąd powiedziano u (Hi 38, 33): Izali znasz porządek nieba. A Dionizy mówi w X Rozdziale Caelestis hierarchiae, że tak jak w całej mnogości aniołów jest hierarchia najwyższa, pośrednia i najniższa, tak też w każdej hierarchii jest stopień najwyższy, średni i najniższy, a w każdym stopniu najwyższy, średni i najniższy.
Wyklucza się przez to także stanowisko Orygenesa, Peri archon, który mówi, że na początku wszystkie substancje duchowe stworzone zostały jednakowo, a wśród nich wymienia także dusze, różnorodność zaś, którą się znajduje w tego rodzaju substancjach, że jedna jest złączona z ciałem a druga niezłączona, że jedna jest wyższa, a druga niższa, pochodzi od różnicy zasług. Wykazano bowiem, że ta różnica stopni jest naturalną, i że dusza nie należy do tego samego gatunku, do którego należą substancje oddzielone, ani też nie należą do tego samego gatunku wszystkie substancje oddzielone, ani też nie są sobie równe wedle porządku natury.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.