Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga II, Rozdział 96

Że substancje oddzielone nie czerpią poznania od przedmiotów zmysłowych

Można wykazać z tego, co powiedziano, że substancje oddzielone nie czerpią poznania rozumowego o rzeczach z przedmiotów zmysłowych.

Przedmioty zmysłowe bowiem z natury swej muszą być poznawane przez zmysły, tak, jak przedmioty umysłowe przez umysł. Wszelka zatem substancja poznająca, odbierająca poznanie od przedmiotów zmysłowych, ma poznanie zmysłowe, i co zatem idzie, ma ciało z natury z nią złączone, skoro poznanie zmysłowe nie może istnieć bez organu cielesnego. Substancje oddzielone nie mają zaś ciał z natury z nimi złączonych, jak to powyżej wykazano. Nie czerpią więc poznania rozumowego od rzeczy zmysłowych.

Co więcej. Wyższa władza musi mieć wyższy przedmiot. Władza zaś rozumu substancji oddzielonej jest wyższą od władzy rozumu duszy ludzkiej, gdyż rozum duszy ludzkiej jest najniższy w porządku umysłów, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Przedmiotem zaś rozumu duszy ludzkiej jest obraz zmysłowy, jak to powiedziano powyżej, a jest on wyższy w porządku przedmiotów od rzeczy zmysłowej istniejącej poza duszą, jak wynika z porządku władz poznawczych. Przedmiotem substancji oddzielonej nie może więc być rzecz istniejąca poza duszą, od której by bezpośrednio czerpała poznanie, ani też obraz zmysłowy. Wynika więc stąd, że przedmiotem rozumu substancji oddzielonej musi być coś wyższego od obrazu zmysłowego. W porządku zaś przedmiotów poznawalnych nie ma nic wyższego od obrazu zmysłowego, prócz aktualnego przedmiotu umysłowego. Substancje oddzielone nie czerpią zatem poznania rozumowego od przedmiotów zmysłowych, lecz poznają te rzeczy, które są same w sobie poznawalne.

Co więcej. Porządek rozumów zgadza się z porządkiem przedmiotów poznawalnych. Lecz te rzeczy, które są same w sobie poznawalne, są w porządku przedmiotów poznawalnych wyższe od tych rzeczy, które są poznawalne tylko dlatego, że my je czynimy poznawalnymi. W ten sposób zaś poznawalnymi muszą być wszystkie przedmioty poznawalne, wzięte z przedmiotów zmysłowych. Zmysłowe bowiem nie są poznawalne same w sobie. Tak poznawalnymi są zaś przedmioty, które nasz rozum poznaje. Rozum więc substancji oddzielonej, skoro jest wyższy od naszego rozumu, nie poznaje czerpiąc od przedmiotów zmysłowych, lecz poznaje to, co samo w sobie jest aktualnie poznawalne.

Co więcej. Sposób właściwego działania jakiejś rzeczy odpowiada proporcjonalnie sposobowi substancji rzeczy i jej naturze. Substancja zaś oddzielona jest rozumem istniejącym sam przez się, a nie w jakimś ciele. A zatem działanie jej rozumowe będzie się odnosić do przedmiotów poznania, które nie są złączone z jakimś ciałem. Wszystkie zaś przedmioty poznawalne, wzięte z przedmiotów zmysłowych, są w pewien sposób złączone z jakimiś ciałami, jak na przykład nasze przedmioty poznania opierają się na obrazach zmysłowych, istniejących w organach cielesnych. Substancje oddzielone nie czerpią więc poznania z przedmiotów zmysłowych.

Co więcej. Tak jak materia pierwsza jest najniższa w porządku rzeczy zmysłowych, i przez to jest tylko w możności do wszystkich form zmysłowych, tak samo umysł bierny, najniższy w porządku umysłowym, jest w możności do wszystkich przedmiotów umysłowych, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. Lecz te rzeczy, które są w porządku przedmiotów zmysłowych ponad materią pierwszą, posiadają aktualnie swoją formę, która je ustanawia w bycie zmysłowym. Substancje więc oddzielone, które w porządku umysłowym są wyższe od umysłu biernego ludzkiego, istnieją aktualnie w bycie umysłowym; umysł bowiem czerpiąc poznanie od przedmiotów zmysłowych, nie istnieje w bycie umysłowym aktualnie, lecz tylko w możności. Substancja umysłowa nie czerpie więc poznania z przedmiotów zmysłowych.

Co więcej. Doskonałość wyższej natury nie zależy od niższej natury. Doskonałość zaś substancji oddzielonej, skoro jest umysłową, polega na rozumieniu. Rozumienie więc ich nie zależy od rzeczy zmysłowych, tak, jakoby z nich czerpały poznanie.

Jest zaś stąd widoczne, że w substancjach oddzielonych nie ma umysłu czynnego i biernego, chyba tylko w różnym znaczeniu. Umysł bowiem bierny i czynny znajduje się w duszy rozumnej dlatego, że czerpie poznanie umysłowe z przedmiotów zmysłowych; umysł czynny bowiem sprawia, że obrazy otrzymane od zmysłowych przedmiotów, stają się aktualnie poznawalne; umysł zaś bierny jest to ten umysł, który jest w możności poznania wszelkich form przedmiotów zmysłowych. Ponieważ więc substancje oddzielone nie czerpią poznania od przedmiotów zmysłowych, nie ma w nich umysłu czynnego i biernego. Stąd i Arystoteles, w III De anima, wprowadzając umysł bierny i czynny, mówi, że należy je przyjąć w duszy.

Jasnym jest również, że w tych substancjach odległość co do miejsca nie może być dla substancji oddzielonej przeszkodą w poznawaniu. Odległość miejscowa jako taka odnosi się bowiem do zmysłu, a nie do umysłu, chyba tylko przypadłościowo, o ile on czerpie od zmysłu; przedmioty zmysłowe poruszają bowiem zmysł w pewnej określonej odległości. Aktualne zaś przedmioty umysłu, o ile poruszają umysł, nie są umiejscowione, skoro są oddzielone od materii cielesnej. Ponieważ więc substancje oddzielone nie czerpią poznania umysłowego od przedmiotów zmysłowych, odległość miejscowa na ich poznanie zupełnie nie wpływa.

Jasnym jest także, że w ich działaniu rozumowym czas nie ma żadnego znaczenia. Jak bowiem aktualne przedmioty umysłowe nie są umiejscowione, tak samo też nie istnieją w czasie; czas bowiem wynika z ruchu miejscowego; stąd mierzy tylko te rzeczy, które w pewien sposób znajdują się w miejscu. I dlatego rozumienie substancji oddzielonej jest ponad czasem; z naszą zaś czynnością umysłową czas jest złączony, dlatego, że poznanie czerpiemy z obrazów zmysłowych, które to obrazy zmysłowe odnoszą się do pewnego określonego czasu. I stąd pochodzi, że przy łączeniu i rozdzielaniu umysł nasz zawsze dodaje czas przeszły lub przyszły, nie dodaje go zaś przy rozumieniu czym coś jest. Rozumie bowiem czym coś jest abstrahując to, co umysłowe od warunków zmysłowych; stąd, przy tej czynności, nie ujmuje tego co umysłowe ani w czasie ani w jakichkolwiek warunkach rzeczy zmysłowych. Gdy zaś łączy albo rozdziela, stosuje do rzeczy to, co pierwej oderwał; a w tym stosowaniu koniecznie trzeba przyjąć czas.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.