Księga II, Rozdział 97
Że umysł substancji oddzielonej zawsze poznaje aktualnie
Z tego zaś jest widoczne, że umysł substancji oddzielonej poznaje zawsze aktualnie.
To bowiem co niekiedy jest aktualne, a niekiedy w możności, mierzy się czasem. Umysł zaś substancji oddzielonej jest ponad czasem, jak to wykazano (w rozdziale poprz.). Nie można więc powiedzieć, by niekiedy poznawał aktualnie, a niekiedy nie poznawał aktualnie.
Co więcej. Każda substancja żywa posiada ze swej natury pewną aktualną czynność życiową, która zawsze w niej tkwi, chociaż inne czynności są w niej niekiedy w możności; jak na przykład zwierzęta zawsze się odżywiają, chociaż nie zawsze czują. Substancje zaś oddzielone są substancjami żywymi, jak widać z tego, co powyżej powiedziano (R. 91); i nie mają innej czynności życiowej prócz poznawania. Koniecznie więc z natury swojej muszą aktualnie zawsze poznawać.
Podobnie. Substancje oddzielone, wedle nauki filozofów, umysłem swym poruszają ciała niebieskie. Ruch zaś ciał niebieskich jest zawsze ciągły. A zatem rozumienie substancji oddzielonych jest ciągłe i odbywa się zawsze.
Nawet gdy się nie przyjmie, że substancje oddzielone poruszają ciała niebieskie, wyniknie to samo, gdyż są one wyższe od ciał niebieskich. Stąd jeśli właściwe działanie ciał niebieskich, którym jest jego ruch, jest ciągłe, tym więcej będzie ciągłym działanie właściwe substancji oddzielonych, którym jest rozumienie.
Co więcej. Każda rzecz, która czasem działa a czasem nie działa, porusza się albo sama przez się, albo przypadłościowo. Stąd to, że my czasami rozumiemy a czasami nie, pochodzi od zmian w części zmysłowej, jak powiedziano w VIII Physicorum. Lecz substancje oddzielone nie poruszają się same przez się, gdyż nie są ciałami, ani też nie poruszają się przypadłościowo, gdyż nie są złączone z ciałami. Działanie właściwe zatem, którym jest rozumienie, jest w nich ciągłe, a nie przerywane.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.