Księga II, Rozdział 98
W jaki sposób jedna substancja oddzielona poznaje drugą
Jeżeli substancje oddzielone poznają te rzeczy, które same przez się są poznawalne, jak to wykazano; same przez się poznawalne są zaś substancje oddzielone, jak bowiem widać z tego co powiedziano powyżej, to, że coś jest wolne od materii sprawia, że jest ono samo przez się poznawalne; wynika stąd, że substancje oddzielone poznają jako przedmiot sobie właściwy substancje oddzielone. Każda z nich zatem poznaje i siebie i inne.
Siebie samą poznaje zaś każda z nich inaczej, niż się sam poznaje umysł bierny. Umysł bierny bowiem istnieje jakoby w możności w bycie umysłowym, aktualizuje go zaś idea poznawcza, podobnie jak forma naturalna aktualizuje materię pierwszą w bycie zmysłowym. Nie poznaje się zaś żadnej rzeczy o ile ona jest tylko w możności, lecz o ile jest aktualną; stąd też jest forma początkiem poznania rzeczy, którą aktualizuje; podobnie też władza poznawcza staje się aktualnie poznającą przez jakąś ideę. Nasz umysł bierny poznaje się zatem tylko przez ideę poznawczą, która się staje aktualną w bycie umysłowym; i dlatego Arystoteles mówi w III de Anima, że jest poznawalny jak i inne rzeczy, to znaczy przez idee wzięte z obrazów zmysłowych, jako przez formy sobie właściwe. Substancje oddzielone zaś z natury swej istnieją aktualnie w bycie umysłowym. Stąd każde z nich poznaje siebie samą przez swą istotność, a nie przez jakąś ideę innej jakiejś rzeczy.
Skoro zaś wszelkie poznanie odbywa się w ten sposób, że podobieństwo poznanego jest w poznającym; jedna zaś z substancji oddzielonych podobna jest do drugiej co do wspólnej natury rodzaju, a różnią się od siebie co do gatunku, jak widać z tego co powiedziano powyżej, wydaje się, iż stąd wynika, że jedna nie poznaje drugiej wedle właściwego pojęcia gatunku, lecz tylko wedle wspólnego pojęcia rodzaju.
Powiadają więc niektórzy, że jedna ze substancji oddzielonych jest przyczyną sprawczą drugiej. W każdej zaś przyczynie sprawczej musi istnieć podobieństwo do jej skutku i podobnie w każdym skutku musi istnieć podobieństwo do jego przyczyny, dlatego, że każdy czynnik sprawia coś podobnego sobie. Tak więc w wyższej substancji oddzielonej istnieje podobieństwo do niższej, tak jak w przyczynie mamy podobieństwo jej do skutku; w niższej zaś podobieństwo do wyższej istnieje tak, jak w skutku mamy podobieństwo do jego przyczyny. W przyczynach zaś, które nie są jednoznaczne, podobieństwo do skutku istnieje w przyczynie w wyższym stopniu, a podobieństwo do przyczyny istnieje w skutku w mniejszym stopniu. Substancje oddzielone wyższe muszą być takimi przyczynami dla niższych, skoro nie należą do jednego gatunku w różnych stopniach. A zatem niższa oddzielona substancja poznaje wyższą według sposobu substancji poznającej, nie sposobem substancji poznanej, lecz sposobem niższym; wyższa zaś poznaje niższą wyższym sposobem. I to powiedziano w ks. de Causis, że umysł wie co jest pod nim i co jest ponad nim, sposobem swej substancji, gdyż jedno jest przyczyną drugiego.
Lecz skoro wykazano powyżej, że intelektualne substancje oddzielone nie są złożone z materii i formy, nie mogą one zatem mieć innej przyczyny jak stworzenie. Stwarzanie zaś należy jedynie do Boga, jak to powyżej wykazano. Nie może więc jedna z substancji oddzielonych być przyczyną drugiej.
Oprócz tego. Wykazano, że Bóg bezpośrednio stworzył wszystkie główne części wszechświata. Nie pochodzi więc jedna z nich od drugiej. Każda zaś z substancji oddzielonych należy do głównych części wszechświata, dużo bardziej niż słońce lub księżyc, gdyż każda z nich ma własny swój rodzaj, szlachetniejszy niż jakikolwiek rodzaj rzeczy materialnych. Nie powstaje więc jedna od drugiej, lecz wszystkie bezpośrednio od Boga.
Tak więc, jak to już powiedziano, każda substancja oddzielona poznaje Boga poznaniem naturalnym według sposobu swojej substancji, którą są podobne do Boga jako do przyczyny. Bóg zaś poznaje je jako ich właściwa przyczyna, mająca w sobie podobieństwo ich wszystkich. Tym sposobem nie może zaś jedna substancja oddzielona poznawać drugą, skoro jedna nie jest przyczyną drugiej.
Należy więc rozważyć, że skoro żadna z tego rodzaju substancji nie jest ze swojej istotności wystarczającym pierwiastkiem poznania wszystkich innych rzeczy, trzeba każdej z nich dodać prócz własnej ich substancji pewne umysłowe obrazy, przez które każda z nich może poznawać drugą we własnej naturze.
Można to zaś w następujący sposób wyjaśnić. Właściwym przedmiotem rozumu jest byt umysłowy, który obejmuje wszystkie możliwe różnice i gatunki bytu, cokolwiek bowiem może istnieć, jest poznawalne. Skoro zaś wszelkie poznanie dokonuje się sposobem podobieństwa, może umysł przedmiot swój poznać całkowicie tylko o ile ma w sobie podobieństwo całego bytu i wszystkich jego różnic. Takim zaś podobieństwem całego bytu może być tylko natura nieskończona, nie zdeterminowana do jakiegoś gatunku lub rodzaju bytu, lecz jest pierwiastkiem powszechnym i mocą czynną całego bytu, a taką jest jedynie natura boska, jak to wykazano w pierwszej księdze. Wszelka zaś inna natura, skoro jest zdeterminowana do jakiegoś rodzaju i gatunku bytu, nie może być powszechnym podobieństwem całego bytu. Wynika więc stąd, że jedynie Bóg poznaje wszystko przez swą istotność; każda zaś substancja oddzielona poznaje przez swą naturę doskonałym poznaniem tylko swój gatunek; umysł bierny zaś nigdy siebie w ten sposób nie poznaje, lecz tylko przez ideę poznawczą, jak to powiedziano powyżej.
Z tego samego zaś, że jakaś substancja jest intelektualną, zdolna jest ona do objęcia całego bytu. Stąd, skoro substancja oddzielona z natury swej nie obejmuje aktualnie całego bytu, jest ona, rozważana w swej substancji, jakoby w możności do obrazów umysłowych, przy pomocy których poznaje się cały byt, a te obrazy będą jej czynami, jako substancji intelektualnej. Niepodobna zaś, by tych obrazów nie było wiele; wykazano już bowiem, że doskonały obraz całego powszechnego bytu musi być nieskończony; jak zaś natura substancji oddzielonej nie jest nieskończona ale ograniczona, tak obraz umysłowy istniejący w niej nie może być nieskończony, lecz ograniczony do jakiegoś gatunku lub rodzaju bytu; stąd do objęcia całego bytu potrzeba wielu tego rodzaju obrazów. Im wyższą zaś jest jakaś substancja oddzielona, tym podobniejszą jest jej natura do natury boskiej, i dlatego jest mniej ograniczona jako zbliżająca się bardziej do bytu powszechnego, doskonałego i do dobra, i dlatego ma powszechniejsze uczestnictwo w dobru i w bycie. I dlatego obrazów umysłowych istniejących w wyższej substancji, jest mniej i są bardziej powszechne. I to właśnie mówi Dionizy w XII rozdz. Caelestis Hierarchiae, że wyżsi aniołowie mają wiedzę powszechniejszą; a w księdze de Causis powiedziano, że umysły wyższe mają formy powszechniejsze. Szczyt zaś tej powszechności jest w Bogu, który wszystko poznaje przez jedno, mianowicie przez Swą istotność; najniższy zaś punkt jest w rozumie ludzkim, który do każdego przedmiotu umysłu potrzebuje idei poznawczej, właściwej, z nim zrównanej.
Nie mają zatem wyższe substancje przez powszechniejsze formy poznania mniej doskonałego, tak jak my. Przez obraz bowiem zwierzęcia, przez który poznajemy tylko coś w rodzaju, mamy poznanie mniej doskonałe, niż przez obraz człowieka, przez który poznajemy zupełny gatunek; poznawać coś bowiem tylko odnośnie do rodzaju, jest to poznawać je niedoskonale, i jakoby w możności, a poznawać coś w jego gatunku, znaczy poznawać je doskonale i aktualnie. Umysł nasz zaś, będąc na najniższym stopniu wśród substancji rozumnych, wymaga tak dalece wyszczególnionych obrazów, że każdemu jego właściwemu przedmiotowi poznania musi w nim odpowiadać właściwy obraz; stąd przez obraz zwierzęcia nie poznaje rozumnego i co za tym idzie, nie poznaje człowieka, chyba pod pewnym względem. Obraz zaś umysłowy, istniejący w substancji oddzielonej, ma moc powszechniejszą, wystarczającą do przedstawienia więcej rzeczy. I dlatego nie czyni poznania mniej doskonałym, lecz doskonalszym; jest bowiem wirtualnie powszechne, na sposób formy czynnika w przyczynie powszechnej, która im jest powszechniejszą, na tym więcej rzeczy się rozciąga i tym jest skuteczniejszą w działaniu. Przez jeden obraz poznaje więc i zwierzę i różnice zwierzęce; albo też poznaje w sposób powszechniejszy i bardziej ograniczony, odpowiednio do stopnia powyższych substancji.
Przykłady tego możemy widzieć jak powiedziano, na tych dwóch krańcach, jakimi są rozum boski i ludzki. Bóg bowiem przez jedno, którym jest Jego istotność, poznaje wszystko; człowiek zaś do poznania różnych rzeczy potrzebuje różnych obrazów. A także im wyższy ma umysł, tym więcej rzeczy poznaje z mniejszej ilości obrazów; stąd tym, którzy mają umysł powolny, trzeba podawać różne przykłady, by z nich czerpali poznanie rzeczy.
Skoro zaś substancja oddzielona, rozważana w swej naturze jest w możności do obrazów, przy pomocy których poznaje się cały byt, nie należy przypuszczać, że jest ogołocona ze wszelkich tego rodzaju obrazów; taką jest bowiem dyspozycja umysłu biernego zanim zrozumie, jak powiedziano w III de Anima. Nie należy też przypuszczać, że niektóre z nich posiada aktualnie, a niektóre posiada tylko w możności; podobnie jak materia pierwsza w niższych ciałach posiada jedną formę aktualnie a inne formy w możności; i podobnie jak nasz rozum bierny, który, gdy już raz coś wiemy, jest co do pewnych przedmiotów zaktualizowany, a co do innych jest w możności. Skoro bowiem owe substancje oddzielone nie poruszają się ani same przez się, ani przypadłościowo, jak to wykazano, wszystko co w nich jest w możności, musi być aktualnym, inaczej przechodziłyby z możności do czynu i w ten sposób poruszałyby się, albo same przez się, albo przypadłościowo. Istnieje w nich zaś możność i czyn w stosunku do bytu umysłowego, podobnie jak u ciał niebieskich w stosunku do bytu naturalnego. Materię bowiem ciała niebieskiego w ten sposób doskonali jego forma, że nie jest już wcale w możności do innych form; i podobnie rozum substancji oddzielonej udoskonala całkowicie forma umysłowa w stosunku do poznania przyrodzonego. Rozum zaś nasz bierny jest proporcjonalny do ciał zniszczalnych, z którymi się łączy jako forma; w ten sposób bowiem otrzymuje aktualnie pewne formy umysłowe, że pozostaje w możności do innych form. I dlatego powiedziano w księdze de Causis, że umysł pełen jest form, całą bowiem możność umysłu udoskonalają formy umysłowe. I w ten sposób przez tego rodzaju idee poznawcze może jedna substancja oddzielona rozumieć drugą.
Mogłoby się zaś może komuś wydawać, że skoro substancja oddzielona jest poznawalną przez swą istotność, nie należy twierdzić, że jedna drugą poznaje przez jakieś idee poznawcze, lecz, że się poznają przez istotność samej substancji poznawanej. Wydaje się bowiem, że to, iż się jakąś substancję poznaje przez ideę poznawczą, przydarza się substancjom materialnym, dlatego, że nie są przez swą istotność aktualnie poznawalne, stąd muszą być poznawane przez idee oderwane. Wydaje się także, że się z tym zgadza to, co mówi Filozof w XI Metaph., że w substancjach oddzielonych od materii nie różni się rozum, rozumienie i to co się rozumie.
Jeśli się zaś na to zgodzimy, niemało powstanie wątpliwości. Po pierwsze mianowicie dlatego, że według nauki Arystotelesa (III de Anima), rozum w czynie jest to rzecz rozumiana w czynie. Trudno zaś zrozumieć, w jaki sposób jedna substancja oddzielona utożsamia się z drugą, gdy ją rozumie.
Co więcej. Każdy czynnik lub każdy działający działa przez swą formę, której odpowiada to działanie, jak na przykład ogrzewanie odpowiada ciepłu. Stąd też widzimy to, czego formę idea poznawcza nadaje naszemu wzrokowi. Nie wydaje się zaś możliwym, by jedna substancja oddzielona była formą drugiej, skoro każda ma byt oddzielony od drugiej. Wydaje się więc niemożliwym, by jedna drugą widziała przez swą istotność.
Co więcej. Rzecz rozumiana jest doskonałością rozumiejącego. Nie może zaś niższa substancja być doskonałością wyższej. Jeśliby więc każda była rozumianą przez swą istotność, a nie przez jakąś ideę, wynikałoby stąd, że wyższa nie rozumie niższej.
Podobnie. Przedmiot umysłowy jest w rozumie jako w tym, przez co się go rozumie. Żadna zaś substancja nie wchodzi do duszy, prócz jedynie Boga, który jest we wszystkim przez istotność, obecność i potęgę. Wydaje się więc rzeczą niemożliwą, by jedna substancja oddzielona rozumiała drugą przez swą istotność, a nie przez jej obraz, istniejący w drugiej.
Wydaje się to także prawdziwym według zdania Arystotelesa, który przyjmuje, że rozumienie dokonuje się w ten sposób, że rzecz aktualnie rozumiana staje się jednym z rozumem zaktualizowanym. Stąd substancję oddzieloną, chociaż jest sama przez się aktualnie poznawalna, poznaje tylko rozum, z którym ona tworzy coś jednego. I w ten sposób substancja oddzielona rozumie sama siebie przez swą istotność. I według tego tym samym jest rozum, i rzecz rozumiana i rozumienie. Zdaniem Platona zaś, rozumienie dokonuje się przez zetknięcie rozumu z rzeczą rozumianą. W ten sposób więc jedna substancja oddzielona może rozumieć drugą przez jej istotność, jak długo się z nią duchowo styka; wyższa może rozumieć niższą obejmując ją niejako i zawierając w swej mocy, niższa zaś wyższą, ujmując ją niejako, jako swą doskonałość. Stąd też mówi Dionizy w IV rozdz. de Div. Nom., że wyższe substancje umysłowe są jakby pożywieniem niższych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.