Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 10

Że przyczyną zła jest dobro

Z tego, co powiedziano, można wywnioskować, że zła nie powoduje nic innego, jak tylko dobro.

Jeśli bowiem zło jest przyczyną jakiegoś zła, zło zaś działa tylko mocą dobra, jak tego dowiedziono, musi więc dobro być pierwotną przyczyną zła.

Dalej. To, czego nie ma, nie jest przyczyną niczego. Każda zaś przyczyna musi być jakimś bytem. Zło zaś nie jest jakimś bytem, jak tego dowiedziono. Zło nie może więc być przyczyną czegoś. Jeśli więc jest coś, co powoduje zło, musi to być dobrem.

Podobnie. Cokolwiek jest właściwie i samo przez się przyczyną czegoś, dąży do właściwego sobie skutku. Gdyby więc zło było samo przez się przyczyną czegoś, dążyłoby do właściwego sobie skutku, mianowicie do zła. To zaś jest fałszywe; wykazano bowiem, że wszelki czynnik zmierza do dobra. Zło nie jest zatem przyczyną czegoś samo przez się, lecz tylko przypadłościowo. Wszelką zaś przyczynę przypadłościową sprowadza się do przyczyny działającej sama przez się. Tylko zaś dobro może być przyczyną samo przez się, zło zaś nie może być przyczyną samo przez się. Zło zatem ma przyczynę w dobru.

Oprócz tego. Każda przyczyna jest albo materią, albo formą, albo czynnikiem, albo celem. Zło zaś nie może być ani materią, ani formą, okazano bowiem powyżej, że tak byt aktualny, jak byt w możności jest dobrem. Podobnie nie może być też czynnikiem, gdyż każda rzecz działa wedle tego, że jest aktualną i ma formę. Nie może też być celem, gdyż jest poza zamiarem, jak to wykazano. Zło więc nie może być przyczyną czegoś. Jeśli więc jest coś przyczyną zła, musi to być dobro.

Skoro zaś dobro i zło są przeciwieństwami, jedna zaś z dwóch rzeczy przeciwnych nie może być przyczyną drugiej, chyba przypadłościowo, jak na przykład gdy zimno ogrzewa, jak powiedziano w VIII Physicorum, wynika stąd, że dobro nie może być czynną przyczyną zła, chyba przypadłościowo.

Ta przypadłość może w rzeczach naturalnych być i ze strony czynnika, i ze strony skutku. Ze strony czynnika, gdy na przykład czynnikowi brak siły, z czego wynika, że działanie jest niedostateczne, i skutek jest niedostateczny; na przykład gdy słabą jest siła narządu trawienia, wynika stąd niedoskonałe trawienie, i humor niestrawności, co jest pewnym złem naturalnym. Przydarza się zaś czynnikowi, jako takiemu, że doznaje niemocy; nie działa bowiem wedle tego, że mu brak mocy, lecz wedle tego, że ma pewną moc; gdyby bowiem w ogóle nie posiadał mocy, zupełnie by nie działał. Tak więc zło ma przyczynę przypadłościową ze strony czynnika, o ile czynnikowi brak mocy. Dlatego się mówi, że zło nie ma przyczyny skutecznej, lecz przyczynę niedostatku; zło bowiem wynika z przyczyny działającej tylko o ile jej nie dostaje mocy dostatecznej, i dlatego nie jest skuteczną. Na jedno zaś wychodzi, jeśli brak w działaniu i skutku pochodzi z braku w narzędziu lub w czymkolwiek innym, czego potrzeba do działania czynnika, jak na przykład, gdy siła poruszająca sprawia, że ktoś kuleje z powodu krzywizny nogi, czynnik bowiem działa za pomocą obydwu, mocy i narzędzia.

Ze strony zaś skutku, powstaje zło z dobra przypadłościowo, czy to ze strony materii, czy to ze strony jej formy. Jeśli bowiem materia nie jest przysposobiona do przyjęcia działania czynnika, musi w skutku wyniknąć niedomaganie, jak na przykład nieprzygotowanie materii powoduje urodzenie się czegoś monstrualnego. Nie poczytuje się to wcale za brak jakiś czynnika, jeśli on nieprzygotowanej materii nie przemienia w coś aktualnego, doskonałego; każdy bowiem czynnik naturalny ma określoną moc, według sposobu swej natury; a gdy jej nie przewyższa, nie będzie przez to moc jego niedostateczną; będzie nią tylko wtedy, gdy nie dosięga miary mocy należnej mu z natury.

Ze strony zaś skutku formy zachodzi zło przypadłościowo, gdy do czyjejś formy z konieczności dołącza się pozbawienie innej formy; stąd wraz z powstaniem jednej rzeczy musi wyniknąć rozkład drugiej. Lecz zło to nie jest złem skutku zamierzonego przez czynnik, jak widać z tego, co powiedziano powyżej, lecz złem skutku innej rzeczy.

Stąd więc jest jasnym, że w rzeczach naturalnych dobro tylko przypadłościowo powoduje zło. W ten sam zaś sposób przydarza się i w rzeczach pochodzących od sztuki. Sztuka bowiem w swym działaniu naśladuje naturę i podobnie w obydwóch znajduje się błąd.

Wydaje się zaś, że w dziedzinie moralności rzeczy mają się inaczej. Nie wydaje się bowiem, by zło moralne wynikało z braku mocy: skoro słabość mocy moralnej albo zupełnie usuwa błąd, albo go przynajmniej bardzo umniejsza; słabość bowiem nie zasługuje na karę należną winie, lecz raczej na miłosierdzie i przebaczenie, zło bowiem moralne musi być dobrowolne, a nie może być konieczne. Jeżeli to jednak starannie rozważymy, znajdziemy podobieństwo pod pewnym względem, a pod innym względem różnicę. Różnicę mianowicie co do tego, że błąd moralny rozważa się jedynie w działaniu, a nie w jakimś spowodowanym skutku, cnoty moralne bowiem odnoszą się do działania, a nie do uczynienia czegoś. Sztuka zaś odnosi się do czegoś uczynionego i dlatego powiedziano, że w niej znajduje się błąd, podobnie jak w naturze. Nie rozważa się więc zła moralnego jako skutku materii lub formy, lecz wynika ono tylko z czynnika.

W czynnościach moralnych zaś znajdujemy po porządku cztery czynne pierwiastki. Jednym z nich jest władza wykonująca, mianowicie władza poruszająca, która porusza członkami, by wykonywały rozkazy woli. Stąd władzą tą porusza wola, która jest drugim pierwiastkiem. Wolą zaś porusza sąd władzy poznawczej, który osądza, że coś jest dobrem lub złem; dobro zaś i zło są właśnie przedmiotami woli, dobro jako przedmiot pożądania, zło jako to, czego się unika. Samą zaś władzę poznającą porusza rzecz poznawana. Pierwszym więc poruszającym pierwiastkiem w czynnościach moralnych jest rzecz poznana; drugim władza poznawcza, trzecim wola, czwartym władza poruszająca, która wykonuje rozkaz rozumu.

Czyn zaś władzy wykonawczej przypuszcza już z góry dobro lub zło moralne. Tego rodzaju bowiem czyny zewnętrzne należą do moralności tylko o ile są dobrowolne. Stąd jeśli akt woli jest dobry, to i czyn zewnętrzny nazywa się dobrym; złym zaś się go nazywa, gdy akt woli jest zły. Nie byłoby to zaś bynajmniej złem moralnym, gdyby zewnętrzny czyn był niedostateczny dla braku niezależącego od woli; to bowiem, że ktoś kuleje, nie jest złem moralnym, lecz złem naturalnym. Tego rodzaju więc brak we władzy wykonawczej albo zupełnie usuwa zło moralne, albo je umniejsza. Czyn zaś, którym rzecz porusza władzę poznawczą, wolny jest od zła moralnego; przedmiot widzialny porusza bowiem wzrok w porządku naturalnym, i podobnie jak każdy przedmiot porusza bierną władzę. Także i w samym czynie władzy poznawczej, rozważanym sam w sobie, nie ma zła moralnego, gdyż brak w nim zło moralne albo tłumaczy, albo je umniejsza, podobnie jak brak we władzy wykonującej; tak samo bowiem słabość i głupota tłumaczą błąd, lub go zmniejszają. Wynika więc stąd, że zło moralne znajduje się w pierwszym rzędzie i przede wszystkim tylko w akcie woli; i słusznie nazywa się go stąd także aktem moralnym, gdyż zależy od wolnej woli. W akcie woli zatem należy szukać korzenia i pochodzenia błędu moralnego.

Wydaje się zaś, że z badania tego wynika pewna trudność. Skoro bowiem niedostateczny czyn pochodzi z niedostatku pierwiastka czynnego, należy z góry przypuszczać niedostatek we woli przed błędem moralnym. Ten zaś niedostatek, jeśli jest naturalny, tkwi zawsze w woli; zawsze by więc wola w czynności moralnej popełniała błąd moralny, że zaś to jest fałszywe, okazują nam akty cnót. Jeśli zaś niedostatek ów jest dobrowolny, już mamy błąd moralny, którego przyczynę znowu należy zbadać; i w ten sposób rozum wnioskowałby w nieskończoność. Należy więc powiedzieć, że niedostatek istniejący uprzednio we woli nie jest naturalny, aby stąd nie wynikło, że wola grzeszy w każdym akcie; nie jest on także przypadkowy i zależny od losu, inaczej nie byłoby w nas błędu moralnego, to, co przypadkowe, nie jest bowiem przewidziane i jest poza rozumem. Jest on zatem dobrowolny. Nie jest jednak błędem moralnym, abyśmy nie musieli postępować tak w nieskończoność. Należy więc rozważyć, w jaki to może być sposób.

Doskonałość mocy wszelkiego pierwiastka czynnego zależy mianowicie od wyższego pierwiastka czynnego; czynnik drugorzędny działa bowiem mocą pierwszego czynnika. Gdy więc czynnik drugorzędny pozostaje w podporządkowaniu pierwszemu czynnikowi, działanie jego jest dostateczne: jest zaś niedostateczne, gdy się zdarzy, że się z podporządkowania pierwszemu czynnikowi usuwa, jak to na przykład widać w narzędziu, gdy się ono oddala od ruchu poruszającego czynnika. Powiedziano zaś, że w porządku czynności moralnych wyprzedzają wolę dwa pierwiastki, mianowicie władza poznawcza i przedmiot poznawany, którym jest cel. Skoro zaś każdej rzeczy ruchomej odpowiada właściwa poruszająca ją siła, nie każda władza poznawcza jest właściwą siłą poruszającą jakiegokolwiek bądź pożądania, lecz temu odpowiada taka, a innemu inna siła. Jak więc właściwą siłą poruszającą pożądania zmysłowego jest zmysłowa władza poznawcza, tak właściwą siłą poruszającą woli jest sam rozum.

A skoro rozum może poznawać wiele dóbr i wiele celów, każda zaś rzecz ma cel swój właściwy, i wola będzie miała swój cel i pierwszą siłę poruszającą, a będzie tym nie jakiekolwiek dobro, lecz pewne określone dobro. Gdy więc wola dąży do czynu, poruszona poznaniem rozumu, który jej przedstawia właściwe dobro, następuje czynność właściwa. Gdy zaś wola podąża ku czynności, którą jej podaje czy zmysłowa władza poznawcza, czy sam rozum przedstawiający inne dobro, odmienne od dobra jej właściwego, wynika stąd w czynności woli błąd moralny.

A zatem brak przyporządkowania do rozumu i do właściwego celu wyprzedza grzech czynności we woli. A to mianowicie brak przyporządkowania do rozumu, gdy na przykład przy nagłej czynności poznawczej zmysłu wola dąży ku dobru przyjemnemu dla owego zmysłu. Do właściwego zaś celu, gdy na przykład rozum wnioskując dochodzi do jakiegoś dobra, które czy to obecnie, czy w dany sposób nie jest dobrem, a jednak wola dąży do niego jako do właściwego dobra. Ten zaś brak w przyporządkowaniu jest dobrowolny; chcieć i nie chcieć leży bowiem w mocy samej woli. Tak samo leży w jej mocy, by rozum rozważał aktualnie, albo rozważać przestał, albo by rozważał tę lub tamtą rzecz. Nie jest jednak ten brak złem moralnym; czy bowiem rozum nie rozważa nic, czy rozważa jakiekolwiek dobro, nie jest to grzechem tak długo, dopóki wola nie dąży do nieodpowiedniego celu. A to jest już aktem woli.

Tak więc jest jasnym, że zarówno w porządku natury, jak moralności dobro nie jest przyczyną zła inaczej, jak tylko przypadłościowo.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.