Księga III, Rozdział 8
Argumenty, które pozornie dowodzą, że zło jest pewną naturą lub rzeczą
Wydaje się, jakoby pewne argumenty mogły się sprzeciwiać powyższemu zdaniu.
Każda rzecz otrzymuje bowiem gatunek z właściwej różnicy gatunkowej. Zło jest zaś różnicą gatunkową w pewnych rodzajach, mianowicie w czynach moralnych i nawykach; jak bowiem cnota co do swego gatunku jest dobrym nawykiem, tak przeciwny tej cnocie nałóg jest złym nawykiem co do swego gatunku; i podobnie ma się rzecz z aktami cnót i nałogami. Zło więc daje gatunek pewnym rzeczom. Jest ono więc jakąś istotnością, i czymś naturalnym dla pewnych rzeczy.
Oprócz tego. Każda z dwóch rzeczy przeciwnych jest pewną naturą; gdyby bowiem nic nie oznaczała, jedna z dwóch rzeczy przeciwnych byłaby czystym brakiem, lub zaprzeczeniem. Lecz mówi się, że dobro i zło są sobie przeciwne. A więc zło jest pewną naturą.
Podobnie. Dobro i zło nazywamy rodzajami przeciwieństw według Arystotelesa w dziele De praedicamentis. Każdy zaś rodzaj posiada jakąś istotność i naturę; niebyt bowiem nie posiada ani gatunku, ani różnicy, tak więc to, co nie istnieje, nie może być rodzajem. Zło jest zatem pewną istotnością i naturą.
Co więcej. Wszystko, co działa, jest pewną rzeczą. Zło zaś działa jako zło; sprzeciwia się bowiem dobru i psuje je. Zło więc, jako zło, jest jakąś rzeczą.
Co więcej. Gdziekolwiek się znajduje więcej i mniej, muszą istnieć rzeczy w pewnym porządku; w przeczeniach bowiem i brakach nie ma więcej i mniej. Widzimy zaś, że jedno zło jest od drugiego gorsze. Musi więc zło, jak się wydaje, być jakąś rzeczą.
Oprócz tego. Rzecz i byt są zamienne. Zło zaś istnieje na świecie. Jest więc jakąś rzeczą i naturą.
Nietrudno jest zaś odpowiedzieć na te argumenty. Zło bowiem i dobro w naukach moralnych przyjmuje się za różnice gatunkowe, jak to powiedziano w pierwszym argumencie; co bowiem należy do dziedziny moralności, to zależy od woli; o tyle bowiem należy coś do rodzaju moralności, o ile jest dobrowolne. Przedmiotem zaś woli jest cel i dobro. Stąd to, co podpada pod moralność, otrzymuje gatunek od celu; podobnie jak czynności naturalne otrzymują go od formy czynnego pierwiastka, jak na przykład ogrzewanie od ciepła. Ponieważ więc zło i dobro orzeka się wedle powszechnego przyporządkowania do celu, lub wedle braku tego przyporządkowania, musi pierwszą różnicą w tym, co podpada pod moralność, być dobro i zło. Dla jednego rodzaju musi zaś być jedna pierwsza miara. Miarą zaś rzeczy podpadających pod moralność jest rozum. Według celu rozumu musi się zatem w dziedzinie moralności oznaczać dobro i zło. To zaś, co w rzeczach podpadających pod moralność otrzymuje gatunek od celu zgodnego z rozumem, nazywa się dobrem wedle swego gatunku; co zaś otrzymuje gatunek od celu przeciwnego celowi rozumu, nazywa się wedle swego gatunku złem. Cel ów jednakowoż, chociaż pomija cel rozumu, jest mimo to pewnym dobrem; jak na przykład to, co sprawia przyjemność zmysłom, i tym podobne. Stąd i u zwierząt niektórych są pewne dobra, a także i u człowieka, gdy je miarkuje rozum; a zdarza się, że to, co jest złem dla jednego, jest dobrem dla drugiego. I dlatego nawet to zło, które stanowi różnicę gatunkową w dziedzinie moralności, nie wnosi pojęcia czegoś, co by z istotności swej było złem; lecz coś, co jako takie jest dobrem, a złem jest dla człowieka, o ile pozbawia porządku rozumu, który jest dobrem człowieka.
Widać stąd także, że zło i dobro są przeciwieństwami, gdy się je bierze w dziedzinie moralności, a nie są przeciwieństwami, gdy się je bierze absolutnie, jak to przedstawiał drugi argument, lecz zło, jako zło, jest pozbawieniem dobra.
W ten sam sposób można także przyjąć powiedzenie, że zło i dobro w dziedzinie moralności są rodzajami przeciwieństw, jak to trzeci argument podawał. We wszystkich bowiem przeciwieństwach albo oba są złem, na przykład rozrzutność i skąpstwo, albo jedno jest dobre, a drugie złe, jak hojność i skąpstwo; zło moralne jest zatem i rodzajem, i różnicą nie przez to, że jest pozbawieniem dobra rozumowego, według czego orzeka się zło, lecz z natury czynności lub nawyku, skierowanego do jakiegoś celu, który się sprzeciwia należnemu celowi rozumu; jak na przykład niewidomy jest człowiekiem, nie o ile jest niewidomy, lecz o ile jest tym człowiekiem; a nierozumne jest różnicą zwierzęcia nie dla braku rozumu, lecz z powodu takiej natury, z której wynika brak rozumu. Można także powiedzieć, że Arystoteles mówiąc, iż zło i dobro są to rodzaje, nie wypowiada swego własnego zdania, skoro wśród dziesięciu pierwszych rodzajów, w których każdy ma jakieś przeciwieństwo, ich nie wymienia; lecz podaje zdanie Pitagorasa, który przyjął, że dobro i zło są pierwszymi rodzajami i pierwszymi pierwiastkami, a w każdym z nich umieścił dziesięć pierwszych przeciwieństw: pod dobrem mianowicie skończone, parzyste, jedno, prawe, męskie, spokojne, proste, świetlane, kwadratowe i wreszcie dobre; pod złem zaś nieskończone, nieparzyste, wielorakie, lewe, żeńskie, poruszające się, krzywe, ciemne, różnoboczne i wreszcie złe. W ten sposób także w kilku księgach logiki posługuje się przykładami wedle zdania innych filozofów, jako prawdopodobnymi w owym czasie. Powiedzenie to jednak zawiera pewną prawdę; niemożliwe jest bowiem, by zdanie prawdopodobne było całkowicie fałszywe. We wszystkich bowiem przeciwieństwach jedno jest doskonałe, a drugie niezupełne, jakoby miało domieszany jakiś brak; jak na przykład białe i ciepłe są doskonałe, a zimne i czarne są niedoskonałe, oznaczając pewien brak. Ponieważ więc wszelka niezupełność i brak należy do pojęcia zła, a wszelka doskonałość i zupełność do pojęcia dobra, wydaje się, że zawsze w przeciwieństwach jedno zawarte jest pod dobrem, a drugie zbliża się do pojęcia zła. I tak się wydaje, że dobro i zło są rodzajami wszystkich przeciwieństw.
Widać stąd także, w jaki sposób zło się sprzeciwia dobru, jak to podawał czwarty argument. Według tego bowiem, jak do formy i celu, które zawierają pojęcie dobra i są prawdziwymi pierwiastkami działania, dołącza się brak przeciwnej formy i przeciwnego celu, działanie, które wynika z takiej formy i z takiego celu, przypisuje się brakowi i złu; przypadłościowo jednak, brak bowiem, jako taki, nie jest jakimś pierwiastkiem działania. Dlatego też dobrze mówi Dionizy w IV rozdz. De div. nom., że zło zwalcza dobro tylko mocą dobra, samo przez się zaś jest bezsilne i słabe, gdyż nie jest pierwiastkiem działania. Mówi się zaś, że zło psuje dobro, nie tylko przez to, że działa mocą dobra, jak to powiedziano, lecz formalnie, samo przez się, tak jak się mówi, że ślepota psuje wzrok, gdyż ona jest samym zepsuciem wzroku; tym sposobem mówi się także, że białość barwi ścianę, dlatego, że sama jest barwą ściany.
Nazywa się zaś coś bardziej lub mniej złem przez odstępowanie od dobra. Tak bowiem rzeczy, które mieszczą w sobie pojęcie braku, mają pewne stopnie, jak nierówne i niepodobne; nazywa się bardziej nierównym to, co jest dalsze od równości, a także mniej podobnym to, co bardziej odstępuje od podobieństwa. Stąd też większym złem nazywa się to, co bardziej jest pozbawione dobra, jakoby odleglejsze od dobra. Braki zaś podlegają zwiększeniu nie jakoby miały jakąś istotność, jak na przykład jakości i formy, jak to podawał piąty zarzut, lecz przez wzrastanie przyczyny powodującej brak; jak na przykład powietrze jest tym ciemniejsze, im więcej jest przeszkód dla światła, w ten sposób bowiem bardziej się oddala od uczestnictwa w świetle.
Mówi się także, że jest zło na świecie, nie jakoby ono miało jakąś istotność, lub istniało jako rzecz jakaś, jak podawał szósty argument; lecz w ten sposób, w jaki się mówi, że rzecz jest zła samym złem; jak na przykład ślepota i jakikolwiek brak istnieje dlatego, że zwierzę jest ślepe przez ślepotę. Byt bowiem orzeka się dwojako, jak uczy Filozof w Metafizyce: jednym sposobem, o ile oznacza istotność rzeczy i dzieli się na dziesięć kategorii, i tym sposobem żadnego braku nie można nazywać bytem. Drugim sposobem, o ile oznacza prawdę złożenia; i w ten sposób zło i brak nazywa się bytem, o ile się mówi, że coś jest pozbawione czegoś przez ów brak.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.