Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 103

Że substancje duchowe wykonują dzieła cudowne, które nie są prawdziwie cudami

Awicenna twierdził, że przy wywołaniu jakiegoś skutku materia łatwiej jest posłuszna substancjom oddzielonym, niż sprzecznym działaniom w materii. Stąd przyjmuje, że sam widok powyższych substancji wywołuje czasem skutek wśród niższych rzeczy, na przykład deszcz, lub zdrowie kogoś chorego, bez pośrednictwa czynnika cielesnego.

Za oznakę tego uważa fakt, że gdy dusza nasza ma silną wyobraźnię, to sama myśl ma wpływ na ciało; na przykład, gdy ktoś chodzi po desce wysoko położonej, łatwo może upaść, gdyż przez obawę wyobraża sobie, że spadnie; nie upadałby z niej zaś, gdyby deska leżała na ziemi, i stąd nie bałby się upadku. Jasnym jest także, że ciało ogrzewa się tylko wskutek tego, że dusza coś poznaje, jak to widzimy u ludzi pożądliwych lub gniewliwych, albo też, że się ciało oziębia, jak to widzimy u ludzi bojaźliwych. Niekiedy także silny wpływ myśli przyspasabia do jakiejś choroby, na przykład febry, a nawet trądu. I powiada Awicenna, w ten sposób gdy dusza jest czysta, i nie podlega namiętnościom cielesnym, i jest silnego ducha, wtedy nie tylko własne jej ciało jest jej posłuszne, lecz także ciała zewnętrzne, tak, że pod wpływem jej myśli może chory wyzdrowieć, albo może się coś podobnego zdarzyć. I twierdzi, że tu leży przyczyna uroków; dlatego mianowicie, że dusza głęboko dotknięta złością, ma wpływ szkodliwy, szczególnie na dziecko, które z powodu delikatnej budowy ciała, łatwo wrażenia odbiera. Stąd twierdzi, że tym bardziej działanie substancji oddzielonych, które nazywa duszami lub motorami ciał niebieskich, wywołuje skutki wśród ciał niższych bez współpracy jakiegoś czynnika cielesnego.

To stanowisko Awicenny jest zgodne z jego nauką. Twierdzi on bowiem, że wszystkie formy substancjalne spływają do ciał niższych ze substancji oddzielonej, oraz że czynniki cielesne tylko przygotowują materię do odebrania działania czynnika oddzielonego. Nie jest to prawdą według nauki Arystotelesa, który w VII Metaph. wykazuje, że formy istniejące w materii, nie pochodzą od form oddzielonych, lecz od form, które istnieją w materii; w ten sposób bowiem mamy podobieństwo pomiędzy twórcą a rzeczą uczynioną.

Także przykład, który podaje, o wpływie duszy na ciało, niczego nie okazuje. Nie z samego poznania wynika bowiem jakieś oddziaływanie na ciało, lecz potrzeba, by z poznaniem łączyło się jakieś wzruszenie, czy radości czy bojaźni, lub pożądania, lub innej namiętności. Tego rodzaju namiętności występują zaś przy pewnym określonym poruszeniu serca, i stąd następuje z kolei poruszenie całego ciała, czy to odnośnie do ruchu miejscowego, czy jakiejkolwiek zmiany. Wynika stąd jeszcze, że poznanie substancji duchowej wywołuje zmianę w ciele tylko za pośrednictwem ruchu miejscowego.

To zaś co pisze o urokach, nie dzieje się dlatego, że poznanie jednego bezpośrednio wywołuje zmianę w ciele drugiego; lecz dlatego, że za pośrednictwem ruchu serca wywołuje zmianę w złączonym z duszą ciele; zmiana ta dochodzi do oka, które może zaszkodzić jakiejś rzeczy zewnętrznej, zwłaszcza gdy łatwo podlega wpływom, tak na przykład spojrzenie miesiączkującej kazi zwierciadło.

Stworzona substancja duchowa może zatem własną mocą wprowadzić formę do materii cielesnej, tak, jakoby ta materia była jej posłuszną, i by jakaś forma ją zaktualizowała, ale tylko przez ruch lokalny jakiegoś ciała. Leży to bowiem w mocy duchowej substancji stworzonej, by jej ciało było posłuszne co do ruchu miejscowego. Poruszając zaś jakieś ciało ruchem miejscowym, stosuje pewne czynności naturalne do wywołania pewnych skutków, jak na przykład sztuka kowala posługuje się ogniem dla zmiękczenia żelaza. Nie jest to zaś cudem, we właściwym znaczeniu tego słowa. Wynika stąd więc, że stworzone substancje duchowe nie czynią cudów własną swą mocą.

Mówię zaś własną mocą, gdyż nic nie przeszkadza, by takie substancje czyniły cuda, gdy działają mocą bożą. Widzimy to także w tym, że jeden chór anielski, jak mówi Grzegorz, jest przeznaczony specjalnie do czynienia cudów. Mówi on także, że niektórzy święci z mocy czynią czasami cuda, a nie tylko jako orędownicy.

Należy jednak rozważyć, że gdy czy to aniołowie, czy szatan, posługują się pewnymi rzeczami do wywołania jakichś określonych skutków, używają ich jako narzędzi, podobnie jak lekarz posługuje się jako narzędziami pewnymi ziołami, aby chorego uzdrowić. Od narzędzi zaś pochodzi nie tylko skutek odpowiadający jego mocy, lecz także i coś co przewyższa zakres jego mocy, o ile działa mocą czynnika głównego; piła bowiem lub siekiera nie może uczynić łóżka inaczej, jak tylko o ile działa poruszona sztuką, która ma wywołać taki skutek; ani też ciepło naturalne nie może zrodzić ciała, jak tylko mocą duszy wegetatywnej, która się ciepłem posługuje jako narzędziem. Jest więc rzeczą odpowiednią, by od samych rzeczy w naturze pochodziły pewne wyższe skutki, stąd, że posługują się nimi substancje duchowe, jako narzędziami.

Tak więc, chociaż takich skutków nie można nazwać cudami absolutnie, dlatego, że pochodzą od przyczyn naturalnych, to jednak są one dla nas cudownymi dwojako. Jednym sposobem przez to, że takimi przyczynami posługują się substancje duchowe w sposób dla nas niezwykły, dla wywołania właściwych im skutków; stąd też dzieła zdolnych artystów wydają się cudownymi, gdy nie można poznać, w jaki sposób powstały. Drugim sposobem tak, że przyczyny naturalne, użyte do wywołania pewnych skutków, otrzymują pewną moc stąd, że są narzędziami substancji duchowych. I to bardziej się zbliża do natury cudu.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.