Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 104

Że czyny czarnoksiężników nie zostają wykonane jedynie pod wpływem ciał niebieskich

Powiedzieli niektórzy, że tego rodzaju dzieła, które się dokonują przez sztukę czarnoksięską, a dla nas są cudowne, nie odbywają się mocą pewnych substancji duchowych, lecz mocą ciał niebieskich. Potwierdzeniem tego ma być fakt, że ci, którzy takie sztuki czynią, badają położenie gwiazd. Posługują się oni także pewnymi ziołami i tego rodzaju pomocą ze strony rzeczy cielesnych, jakoby dla przygotowania niższej materii do przyjęcia wpływu mocy niebieskiej.

Sprzeciwia się to zaś wyraźnie temu, co dookoła siebie widzimy. Skoro bowiem nie można z jakichś cielesnych pierwiastków utworzyć rozumu, jak tego dowiedziono powyżej, jest więc niemożliwym, by moc ciał niebieskich powodowała skutki, które są właściwymi skutkami natury rozumnej. W dziełach czarnoksięskich są bowiem także takie czynności, które są właściwością natury rozumnej; dają bowiem odpowiedzi w sprawie dóbr skradzionych, i tym podobne, a to może się dziać tylko przy pomocy rozumu. Nie jest zatem prawdą, by wszystkie tego rodzaju skutki były powodowane samą tylko mocą ciał niebieskich.

Oprócz tego. Mowa jest właściwością natury rozumnej. W powyższych czynnościach zaś widzimy, że ukazują się ludziom osoby rozmawiające i rozumujące o różnych rzeczach. Nie jest więc możliwym, by takie rzeczy się działy samą mocą ciał niebieskich.

Gdyby zaś ktoś powiedział, że tego rodzaju zjawy nie ukazują się zmysłom zewnętrznym, lecz tylko wyobraźni, nie wydaje się to w pierwszej chwili prawdziwym. Formy wyobrażone ukazują się bowiem jako rzeczy prawdziwe tylko gdy nie działają zmysły zewnętrzne; niemożliwym jest bowiem, by poznawano podobieństwo jako rzecz samą, chyba, że naturalny zmysł osądzający jest skrępowany. Takie rozmowy zaś i zjawy przeżywają ludzie, którzy swobodnie posługują się zmysłami zewnętrznymi. Nie jest więc możliwym, by tego rodzaju rzeczy widziane i słyszane pochodziły tylko od wyobraźni.

Prócz tego, formy wyobraźni nie mogą powodować poznania rozumowego, poza naturalną lub nabytą zdolnością tego rozumu; widzimy to także na przykładzie snów, w których, chociaż mamy pewne wskazania na przyszłość, to jednak nie każdy, który ma sen, rozumie jego znaczenie. Przez tego rodzaju zaś zjawy lub głosy, które mamy w czynnościach czarnoksiężników, zdarza się często ludziom jakieś poznanie rozumowe rzeczy, które przewyższa zdolność jego rozumu; na przykład wykrycie ukrytych skarbów, objawienie przyszłości, a czasem nawet zdarzają się prawdziwe odpowiedzi z zakresu nauki. Trzeba więc, by te zjawy lub głosy nie pochodziły jedynie od wyobraźni, albo przynajmniej, by się to stało mocą nie samego tylko ciała niebieskiego, ale jakiegoś wyższego umysłu, który by człowieka przy pomocy tych wyobrażeń przywiódł do poznania tych rzeczy.

Dalej. To co się dzieje mocą ciał niebieskich, jest skutkiem naturalnym; formy naturalne są to bowiem formy, które na tym niższym świecie pochodzą od mocy ciał niebieskich. To więc, co nie może być naturalne dla żadnej rzeczy, nie może być spowodowane mocą ciał niebieskich. A jednak mówi się, że niektóre takie rzeczy dzieją się przez sztuki czarnoksięskie; na przykład, by w czyjejś obecności każdy zamek był otwarty, lub ktoś stawał się niewidzialny i inne tym podobne opowiadania. Nie jest więc możliwym, by się to działo mocą ciał niebieskich.

Co więcej. Gdy moc ciała niebieskiego udziela komuś tego, co jest późniejsze, udziela mu także tego, co jest wcześniejsze. Ruch zaś, sam przez się, wynika z posiadania duszy; jest to bowiem właściwością rzeczy ożywionych, by się poruszały. Jest więc niemożliwym, by moc ciał niebieskich sprawiła, by coś nieożywionego się samo poruszało. Mówi się zaś, że przez sztukę czarnoksięską jakiś posąg się sam porusza, lub głos wydaje. Nie jest więc możliwym, by skutek sztuk czarnoksięskich pochodził od mocy ciał niebieskich.

Gdyby zaś powiedziano, że ów posąg otrzymuje jakiś pierwiastek życia od mocy ciał niebieskich, jest to rzeczą niemożliwą. Pierwiastkiem życia we wszystkich istotach żyjących jest bowiem forma substancjalna; dla żyjących bowiem żyć znaczy istnieć, jak mówi Filozof w II De anima. Nie może zaś nic otrzymać na nowo formy substancjalnej, jeżeli nie straci formy, którą miało pierwej; powstanie bowiem jednego jest rozkładem drugiego. Przy tworzeniu jakiegoś posągu nie ginie zaś żadna forma substancjalna, lecz odbywa się tylko przemiana odnośnie do kształtu, który jest przypadłością, pozostaje bowiem forma miedzi, czy czegoś podobnego. Nie jest więc możliwym, by tego rodzaju posągi otrzymywały jakiś pierwiastek życia.

Co więcej. Jeżeli coś zostaje poruszone przez pierwiastek życia, musi posiadać zmysły; poruszającym jest bowiem albo zmysł albo rozum. Rozum zaś w rzeczach podlegających powstawaniu i rozkładowi, nie istnieje bez zmysłu. Zmysł zaś nie może istnieć tam, gdzie nie ma dotyku; ani też dotyk nie może istnieć bez organu o średniej temperaturze. Takiej temperatury nie znajdujemy zaś w kamieniu, lub we wosku, czy metalu, z którego się robi posąg. Nie jest więc możliwym, by tego rodzaju posągi zostały poruszone przez pierwiastek życiowy.

Co więcej. Doskonałe istoty żyjące rodzą się nie tylko mocą ciała niebieskiego, lecz także z nasienia, człowiek bowiem i słońce rodzą człowieka. Jedynie zwierzęta powstające z rozkładu, najmniej szlachetne ze wszystkich, rodzą się ze samej mocy niebieskiej, bez nasienia. Jeśli więc jedynie przez moc ciała niebieskiego otrzymują tego rodzaju posągi pierwiastek życia, którym się same poruszają, muszą one być najniższymi spośród zwierząt. Byłoby to jednak fałszywym, gdyby działały przez pierwiastek wewnętrzny, widzimy w nich bowiem czynności szlachetne, gdy dają odpowiedzi o rzeczach ukrytych. Nie jest więc możliwym, by działały, lub poruszały się przez pierwiastek życia.

Podobnie. Widzimy, że skutek naturalny, wywołany mocą ciał niebieskich, obchodzi się bez działania sztuki; gdy bowiem na przykład ktoś sztucznie hoduje żaby, lub coś podobnego, to jednak zdarza się, że żaby się rodzą także nie w sposób sztuczny. Jeśli więc takie posągi utworzone przez nekromancję otrzymują pierwiastek życia mocą ciał niebieskich, trzeba, ażeby takie zrodzenie było bez tej sztuki. Tak się zaś rzeczy nie mają. Jest więc jasnym, że tego rodzaju posągi nie posiadają pierwiastka życia, ani też się nie poruszają mocą ciała niebieskiego.

W ten sposób zbija się stanowisko Hermesa, który, jak to przytacza Augustyn w VIII De civitate Dei, tak powiedział: Jak Bóg jest przyczyną bogów niebieskich, tak człowiek jest twórcą bogów, którzy są w świątyniach, zadawalniając się bliskością ludzi; posągów, powiadam, ożywionych, obdarzonych zmysłami i duchem, czyniących wielkie rzeczy, posągów, znających przyszłość, i przepowiadających ją ze snów i wielu innych rzeczy, zsyłających na ludzi nieszczęścia i usuwających je, dających smutek i radość, według zasługi.

To stanowisko zbija się też mocą powagi bożej. Powiedziano bowiem w (Ps 135, 15-17): Bałwany pogan, srebro i złoto, robota rąk ludzkich, usta mają a nie mówią, oczy mają a nie widzą.

Nie wydaje się jednak, by należało całkowicie zaprzeczyć tu wpływu ciał niebieskich, jednakowoż może on rozciągać się tylko na te skutki, które ciała niższe mogą powodować mocą ciał niebieskich.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.