Księga III, Rozdział 105
Skąd pochodzi skuteczność czynności czarnoksiężników
Należy jeszcze zbadać, skąd pochodzi skuteczność sztuk czarnoksięskich. Łatwo to będzie uczynić, gdy rozważymy sposób ich postępowania.
Posługują się oni bowiem wyrazami o pewnym znaczeniu, ażeby wywołać pewne określone skutki. Wyraz zaś, gdy coś oznacza, ma pewną moc tylko od jakiegoś umysłu; czy to od umysłu, od którego pochodzi, czy od tego, do którego jest skierowany. Ma ją od umysłu, od którego pochodzi, gdy na przykład dany umysł ma moc tak wielką, że sama jego myśl staje się przyczyną rzeczy, a zadaniem głosu jest zaznajomić niejako z tą myślą rzeczy, które mają powstać. Ma ją zaś od umysłu tego, do którego wyrazy są skierowane, gdy na przykład umysł słuchającego odbiera znaczenie wyrazu, i to go skłania do uczynienia czegoś. Nie można zaś powiedzieć, by skuteczność owych wyrazów o pewnym znaczeniu, które wymawiają czarnoksiężnicy, pochodziła od ich umysłu. Skoro bowiem moc wynika z istotności, to różnorodność mocy wykazuje różnorodność pierwiastków istotnych. Umysł człowieka jest zaś zawsze taki, że raczej przyczyną jego poznania jest rzecz, a nie myśl jest przyczyną rzeczy. Jeśli więc istnieją ludzie, którzy potrafią własną mocą przemienić rzeczy wyrazami wypowiadającymi ich myśl, będą to ludzie innego gatunku, i nie w tym samym znaczeniu nazywa się ich ludźmi.
Co więcej. Przez naukę nie zdobywa się mocy działania, lecz tylko znajomość, jak coś robić. Jednakowoż są ludzie, którzy przez naukę zdobywają tego rodzaju moc wykonywania czarnoksięskich czynności. A zatem nie wykonują ich oni jakąś mocą, lecz samą tylko znajomością rzeczy.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że tacy ludzie otrzymują z mocy ciał niebieskich ową władzę od urodzenia, choć nie wszystkim się ona dostaje, tak, że jakkolwiek by pouczano tych, którzy jej z urodzenia nie posiadają, nie doprowadzą oni do żadnego wyniku, to należy odpowiedzieć, po pierwsze, że ciała niebieskie nie mogą wpływać na rozum, jak to powyżej wykazano. Nie może więc dany umysł otrzymywać od ciał niebieskich tej mocy, przez którą wypowiedzenie ustne myśli miałoby twórczy skutek.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że nawet wyobraźnia przyczynia się do wypowiadania wyrazów o pewnym znaczeniu, i że ciała niebieskie mogą wpływać na wyobraźnię, skoro ona działa przez organ cielesny, nie może się to odnosić do wszystkich skutków, których ta sztuka dokonuje. Wykazano bowiem, że moc ciał niebieskich nie może spowodować wszystkich tego rodzaju skutków. A zatem nie może nikt od nich otrzymywać tej mocy, by wywoływać owe skutki.
Wynika więc stąd, że tego rodzaju skutki pochodzą od jakiegoś umysłu, do którego zwrócona jest mowa wypowiadającego owe wyrazy. Przemawia za tym fakt, że takimi wyrazami o pewnym znaczeniu, których używają czarnoksiężnicy, są wezwania, błagania, zaklinania, albo też rozkazy, jak gdyby z kimś drugim rozmawiali.
Podobnie. W przepisach tej sztuki używa się pewnych określonych charakterów i figur. Figura nie jest zaś podstawą ani działania, ani doznawania, inaczej ciała matematyczne byłyby czynne i bierne. Nie można więc przez pewne figury przygotowywać materii do przyjęcia jakiegoś naturalnego skutku. A zatem czarnoksiężnicy nie używają figur dla przygotowania materii. Wynika więc stąd, że się nimi posługują tylko jako znakami; nie ma bowiem innej możliwości. Znakami się zaś posługujemy tylko w stosunku do tych, którzy je rozumieją. A zatem sztuki czarnoksięskie mają skuteczność od innej istoty rozumnej, do której kierują się słowa czarnoksiężnika.
Jeśliby zaś ktoś powiedział, że pewne figury są właściwe niektórym ciałom niebieskim, i że w ten sposób niższe ciała zostają zdeterminowane przez pewne figury do przyjęcia wpływu pewnych ciał niebieskich, wydaje się, że nie jest to słuszne powiedzenie. Ten bowiem, który doznaje, może otrzymać wpływ od działającego tylko przez to, że jest w możności. To więc tylko go determinuje do przyjęcia specjalnego wpływu, co niejako powoduje, że on jest w możności. Figury zaś nie przygotowują materii, by była w możności do jakiejś formy; w pojęciu figury leży bowiem, że jest ona oderwana od wszelkiej materii i formy zmysłowej, będąc czymś matematycznym. A zatem figury i charaktery nie determinują danego ciała do przyjęcia pewnego wpływu ciała niebieskiego.
Oprócz tego. Pewne figury są właściwymi dla ciał niebieskich, jako ich skutki; ciała niebieskie są bowiem przyczyną figur ciał niższych. Sztuki czarnoksięskie zaś nie posługują się figurami lub charakterami jako skutkami ciał niebieskich, lecz są skutkiem wywołanym przez człowieka, posługującego się tą sztuką. To więc, iż niektóre figury są właściwymi dla pewnych ciał niebieskich, nie wydaje się tu mieć nic do rzeczy.
Podobnie. Figury, jak to wykazano, nie przygotowują materii naturalnej do przyjęcia formy. A zatem ciała, które otrzymały owe figury, tak samo są zdolne do przyjęcia wpływu ciał niebieskich, jak i inne ciała tego samego gatunku. Że zaś dana rzecz działa na jedno, a nie na drugie spośród wielu jednakowo przygotowanych, z powodu jakiejś właściwości, którą w nim znajduje, nie jest to cechą działania z konieczności, ale działania z wolnego wyboru. Jest zatem jasnym, że skuteczność tych sztuk, posługujących się owymi figurami, by wywołać pewne skutki, nie pochodzi od czynnika działającego z natury, lecz od jakiejś substancji rozumnej, działającej przez rozum.
Okazuje to samo i nazwa, którą tym figurom się nadaje, nazywając je charakterami. Charakter bowiem, jest to znak. Przez to rozumiemy, że posługują się tymi figurami tylko jako znakami, okazywanymi jakiejś naturze rozumnej.
Ponieważ zaś figury w tworach sztucznych są jakby formami gatunkowymi, mógłby ktoś powiedzieć, że nic nie przeszkadza, by za pojawieniem się figury, dającej gatunek obrazowi, szła pewna moc pochodząca od ciał niebieskich, nie od figury jako takiej, lecz odnośnie do tego, że daje gatunek temu sztucznemu tworowi, który ma moc od gwiazd. Lecz co do liter, którymi coś jest napisane na obrazie, i innych charakterów, nie można powiedzieć nic więcej jak to, że są znakami. Stąd odnoszą się tylko do jakiegoś umysłu. Okazują to także ofiary, pokłony, i tym podobne rzeczy, którymi się posługują, a które mogą być tylko znakami czci, oddawanej jakiejś naturze rozumnej.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.