Księga III, Rozdział 107
Że substancja rozumna, której pomocy używają praktyki czarnoksięskie, nie jest złą co do swej natury
Nie jest rzeczą możliwą, by w substancjach rozumnych, których pomocy używają sztuki czarnoksięskie, była złość naturalna.
Do tego bowiem, do czego coś dąży według swej natury, nie dąży ono przypadłościowo, lecz samo przez się; na przykład to co ciężkie, dąży w dół. Lecz gdyby takie substancje z natury swej były złe, toby z natury dążyły do zła. A zatem nie przypadłościowo, ale same przez się dążą do zła. To zaś jest niemożliwe; wykazano bowiem powyżej, że wszystko samo ze siebie dąży do dobra, a nie do zła, chyba tylko przypadłościowo. A zatem tego rodzaju substancje rozumne nie są złe ze swej natury.
Co więcej. Cokolwiek istnieje, musi albo być przyczyną, albo mieć przyczynę, inaczej nie byłoby porządku w stosunku do innych rzeczy. Albo więc takie substancje są tylko przyczynami, albo są też spowodowane. Jeśli zaś są przyczynami, to, skoro zło może być przyczyną czegoś tylko przypadłościowo, jak powyżej wykazano, a wszystko co jest przypadłościowe, da się sprowadzić do tego, co istnieje samo przez się, musi w nich być coś wcześniejszego od ich złości, co sprawia, że są przyczynami. Pierwszym zaś w każdej rzeczy jest jej natura i istotność. A zatem takie substancje nie są złe ze swej natury. To samo wynika również, jeżeli te substancje mają przyczynę. Wszelki czynnik działa bowiem tylko w ten sposób, że dąży do dobra. A zatem zło może być skutkiem jakiejś przyczyny tylko przypadłościowo. To zaś, co zostaje spowodowane tylko przypadłościowo, nie może mieć bytu naturalnego, skoro każda natura ma pewien określony sposób, w który zaczyna istnieć. Nie jest więc możliwym, by takie substancje były złe ze swej natury.
Co więcej. Każde jestestwo ma właściwy sobie byt, odpowiednio do sposobu swej natury. Byt zaś, jako taki jest dobry; oznaką tego jest, że wszystko pożąda bytu. Gdyby więc takie substancje były złe ze swej natury, nie miałyby żadnego bytu.
Podobnie. Wykazano powyżej, że nie może nic istnieć, coby nie otrzymało istnienia od pierwszego bytu, oraz, że pierwszy byt jest najwyższym dobrem. Skoro zaś wszelki czynnik jako taki działa sprawiając coś podobnego do siebie, musi to, co pochodzi od pierwszego bytu, być dobrem. A zatem powyższe substancje, odnośnie do tego, że istnieją, i mają jakąś naturę, nie mogą być złe.
Co więcej. Niemożliwym jest, by istniało coś, coby było całkowicie pozbawione uczestnictwa w dobru; skoro bowiem tym samym jest być pożądania godnem i być dobrem, to gdyby istniało coś w czymby nie było niczego dobrego, nie miałoby ono też nic pożądania godnego; każda rzecz pożąda bowiem swego istnienia. Jeśli się więc nazywa coś złem odnośnie do jego natury, musi to być złem nie absolutnie, lecz dlatego, że jest złem dla kogoś, albo odnośnie do czegoś; jak na przykład trucizna nie jest zła absolutnie, lecz jest złą dla owego, któremu szkodzi; stąd to, co dla jednego jest trucizną, dla drugiego jest pokarmem. Zdarza się to zaś dlatego, że dobro poszczególne, właściwe dla jednego, sprzeciwia się dobru, właściwemu dla drugiego; jak na przykład ciepło, będące dobrem ognia, sprzeciwia się zimnu, będącemu dobrem wody, i niszczy je. Tego zatem, co z natury swej jest skierowane do dobra nie poszczególnego, lecz absolutnego, nie można nawet odnośnie do tego sposobu nazwać z natury złem. Takim jest zaś wszelki umysł; dobro jego bowiem leży we właściwym mu działaniu, odnoszącym się do przedmiotów ogólnych, i tych, które istnieją absolutnie. Nie jest więc możliwym, by jakiś umysł z natury swej był złym, nie tylko absolutnie, ale także w odniesieniu do czegoś.
Podobnie. W każdej istocie posiadającej rozum, porusza rozum, w porządku naturalnym pożądaniem; właściwym bowiem przedmiotem woli jest poznane dobro. Dobro woli polega zaś na tym, że idzie za rozumem; podobnie jak w nas, dobrem jest to, co jest zgodne z rozumem, a co jest poza nim, jest złem. W porządku naturalnym substancja rozumna chce zatem dobra. A zatem jest niemożliwym, by te substancje rozumne, których pomocą posługują się sztuki czarnoksięskie, były z natury swej złymi.
Oprócz tego. Skoro wola dąży z natury do dobra poznanego, jako do właściwego sobie przedmiotu i celu, jest niemożliwym, by w substancji rozumnej istniała wola z natury zła, chyba, gdyby rozum z natury się mylił przy osądzaniu dobra. Taki rozum nie może zaś istnieć; fałszywe bowiem sądy w aktach rozumu są jakby potworami w przyrodzie, które nie są wedle natury, lecz poza nią; dobrem rozumu bowiem i celem jego, jest poznanie prawdy. Jest więc niemożliwym, by istniał jakiś rozum, któryby się z natury mylił w sądzie o dobru. Nie jest więc możliwym, by istniała substancja rozumna, która ma z natury złą wolę.
Co więcej. Władza poznawcza zawodzi w poznawaniu swego przedmiotu tylko z powodu jakiegoś braku, czy ułomności w niej istniejącej, skoro ze samej swej natury skierowana jest do poznawania tego przedmiotu. Jak na przykład wzrok zawodzi w poznaniu barwy tylko gdy w nim istnieje jakiś błąd. Wszelki zaś brak i wszelka ułomność istnieją poza naturą; natura bowiem dąży do bytu i do doskonałości rzeczy. Nie jest więc możliwym, by istniała jakaś władza poznawcza, któraby z natury zawodziła w prawdziwym osądzaniu swego przedmiotu. Właściwym zaś przedmiotem rozumu jest prawda. Nie jest więc możliwym, by istniał jakiś rozum, któryby się z natury mylił w poznawaniu prawdy. I wola zatem nie może z natury odwracać się od dobra.
Potwierdza to także powaga Pisma św.: Wszelkie boże stworzenie dobre jest (1 Tm 4, 4).
Zbija się w ten sposób błąd manichejczyków, którzy twierdzili, że takie substancje rozumne, które zwykliśmy nazywać szatanami albo diabłami, są złe z natury. Zbija się także błąd, o którym opowiada Porfiriusz w liście do Anebonta, mówiąc, iż są ludzie, którzy twierdzą, że istnieje rodzaj duchów, których właściwością jest wykonywanie próśb czarnoksiężników; są one natury kłamliwej, przyjmują wszelką formę, udając bogów i szatanów i dusze zmarłych. Duchy te są przyczyną skutków, które się wydają czy złymi czy dobrymi. Co do dobrych, wcale się nimi nie opiekują, a nawet nic o nich nie wiedzą. Ale namawiają i kuszą do złego, czasami przeszkadzają tym, którzy wysilają się, by zdobywać cnotę, pełni są zuchwalstwa i arogancji, upodobanie mają w próżności, pochlebstwa ich zachwycają. Tymi słowami Porfiriusz opisuje dostatecznie jasno złość szatanów, których pomocą posługują się sztuki czarnoksiężników. I tylko co do tego nie można tych słów przyjąć, że mówi, iż ta złość jest dla szatanów naturalna.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.