Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 108

Argumenty, które, jak się wydaje dowodzą że w szatanach nie może być grzechu

Jeśli w szatanach złość nie jest naturalna, a wykazano, że szatani są źli, musi stąd wynikać, że złą jest ich wola. Należy więc zbadać, w jaki sposób to jest możliwe. Wydaje się bowiem, że to jest zupełnie niemożliwe.

Wykazano bowiem w II Księdze, że prócz duszy ludzkiej żadna inna substancja rozumna nie jest z natury złączona z ciałem; według niektórych uczonych są takimi także dusze ciał niebieskich. Nieodpowiednim jest zaś twierdzić o nich, że są złymi, gdyż ruch ciał niebieskich odbywa się w najwyższym porządku, i jest niejako podstawą całego porządku naturalnego. Wszelka zaś inna władza poznawcza poza rozumem posługuje się ożywionymi organami cielesnymi. Nie jest więc możliwe, by w takich substancjach istniała jakaś władza poznawcza prócz rozumu. Cokolwiek więc poznają, to rozumieją. W tym zaś, co się rozumie, nie można się mylić; wszelki błąd pochodzi bowiem od ułomności w rozumieniu. Nie może więc być błędu w poznawaniu takich substancji. Nie może jednak być grzechu we woli, bez błędu; wola bowiem dąży zawsze do poznanego dobra; stąd grzech we woli może być tylko wtedy, gdy nastąpi błąd w poznawaniu dobra. Wydaje się więc, że w takich substancjach nie może być grzechu woli.

Co więcej. W nas zdarza się grzech we woli odnośnie do tych rzeczy, o których posiadamy ogólnie prawdziwą wiedzę, a w szczególe sąd rozumu zostaje wstrzymany jakąś namiętnością, krępującą rozum. Tych namiętności zaś w szatanach być nie może, odnoszą się one bowiem do części zmysłowej, która nie może działać bez organu cielesnego. Jeżeli więc takie substancje oderwane mają ogólnie prawdziwą wiedzę, jest niemożliwym, by przez brak w szczegółowym poznaniu, wola ich dążyła do złego.

Co więcej. Żadna władza poznawcza nie może się mylić co do właściwego swego przedmiotu, może się tylko mylić co do obcego sobie przedmiotu; wzrok bowiem się nie myli przy poznawaniu barw; lecz gdy człowiek przez wzrok poznaje smak lub gatunek rzeczy, wtedy zdarza się błąd. Właściwym zaś przedmiotem rozumu jest, czym rzecz jest. W poznaniu rozumowym nie może się więc błąd zdarzyć, jeżeli rozum poznaje czystą istotność rzeczy, lecz wydaje się, że może się zdarzyć każdy błąd stąd, że rozum poznaje formy rzeczy zmieszane z obrazami zmysłowymi, jak się to dzieje w rozumie ludzkim. Taki sposób poznawania nie istnieje zaś w substancjach rozumnych, nie złączonych z ciałami, obrazy zmysłowe nie mogą bowiem istnieć bez ciała. Nie jest więc możliwym, by w substancjach oderwanych zdarzył się błąd w poznaniu. A zatem nie ma także grzechu we woli.

Podobnie. Błąd zdarza się w nas w działaniu umysłu rozdzielającego i łączącego, stąd, że nie poznaje absolutnie istotności rzeczy, lecz, że coś dodaje do rzeczy poznanej. W działaniu zaś umysłu, w którym umysł poznaje czym coś jest, zdarza się błąd tylko przypadłościowo, o ile także w tym działaniu domiesza się coś z działania umysłu rozdzielającego i łączącego. A zdarza się to mianowicie o tyle, że nasz umysł nie natychmiast, ale w pewnym porządku badania dochodzi do poznania istotności jakiejś rzeczy; jak na przykład najpierw poznajemy zwierzę, a rozdzielając przez różnice przeciwne i usuwając jedną z tych różnic, drugą dodajemy do rodzaju, tak długo, póki nie dojdziemy do definicji gatunku. W tym postępowaniu może się zdarzyć błąd, jeżeli się przyjmie za różnicę rodzajową coś, co nią nie jest. Takie zaś postępowanie przy poznawaniu czym coś jest, jest postępowaniem rozumu, przechodzącego od jednej rzeczy do drugiej przez wnioskowanie. Nie jest ono właściwym oderwanym substancjom rozumnym, jak to powyżej dowiedziono. Nie wydaje się więc, by mógł się zdarzyć jakiś błąd w poznaniu takich substancji. Stąd też nie może być grzechu w ich woli.

Oprócz tego. Skoro pożądanie każdej rzeczy dąży tylko do właściwego jej dobra, wydaje się niemożliwym, by to, co posiada jedno tylko dobro, błądziło w swym pożądaniu. I dlatego, chociaż zdarza się grzech w rzeczach naturalnych z powodu braków zachodzących przy spełnianiu pożądania, nie ma nigdy grzechu w pożądaniu naturalnym; zawsze bowiem kamień zdąża ku dołowi, bez względu na to, czy dojdzie do tego miejsca, czy nie. W nas zaś zdarza się grzech w pożądaniu; skoro bowiem natura nasza jest złożona z czynnika duchowego i cielesnego, jest w nas wiele dóbr; innym jest bowiem dobro rozumu, a innym dobro zmysłu, lub ciała. W tych różnych zaś dobrach człowieka jest pewien porządek, że mianowicie to, które jest mniej ważne, należy odnieść do ważniejszego. Stąd grzech we woli zdarza się u nas wtedy, gdy, nie zachowawszy tego porządku, pożądamy tego, co jest dla nas dobrem przypadłościowym, przeciw temu, co jest dobrem absolutnie. Takiego zaś złożenia i równości dóbr nie ma w substancjach oderwanych; owszem wszelkie ich dobro jest złączone z rozumem. Wydaje się więc, że nie jest możliwym, by u nich był grzech we woli.

Co więcej. Grzech woli zdarza się u nas albo z nadmiaru, albo z braku, a cnota leży w pośrodku. W sprawach zatem, w których nie można mówić ani o nadmiarze, ani o niedostatku, lecz tylko o czymś pośrednim, nie może wola grzeszyć; nie może bowiem nikt grzeszyć przez pragnienie sprawiedliwości, sama bowiem sprawiedliwość jest czymś leżącym w pośrodku. Substancje rozumne oderwane mogą zaś pożądać tylko dóbr rozumowych; śmiesznym byłoby bowiem twierdzić, że pożądają dóbr cielesnych substancje, z natury nie mające ciała, albo dóbr zmysłowych substancje, z natury nie mające zmysłów. W dobrach rozumowych nie ma zaś nadmiaru; leżą one bowiem same przez się w pośrodku między nadmiarem a niedostatkiem, podobnie jak prawda jest w pośrodku między dwoma błędami, z których każdy powstaje z przesady tak w jedną jak w drugą stronę; stąd też dobra zmysłowe i cielesne są w pośrodku, o ile nie sprzeciwiają się rozumowi. Wydaje się więc, że oderwane substancje rozumne nie mogą grzeszyć wolą.

Co więcej. Wydaje się, że substancja niecielesna mniej podlega ułomnościom, niż substancja cielesna. W substancjach bowiem cielesnych, w których nie ma przeciwieństw, mianowicie w ciałach niebieskich, nie może też być ułomności. Tym bardziej więc nie może być grzechu w substancjach oderwanych, w których nie ma przeciwieństw, ani materii, ani ruchu, z których, jak się wydaje, może pochodzić jakaś ułomność.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.