Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 109

Że może być grzech w szatanach, i w jaki sposób być może

Że w szatanach może istnieć grzech we woli, widać to na mocy powagi Pisma św. Powiedziano bowiem (1 J 3, 8), że od początku diabeł grzeszy. I (J 8, 44) powiedziano o szatanie, iż jest kłamcą i ojcem jego i że mężobójcą był od początku. A w Ks. Mądrości czytamy, że z nienawiści diabła weszła śmierć na okrąg ziemi.

Gdyby zaś ktoś chciał iść za myślą platończyków, łatwo byłoby wytłumaczyć powyższe cytaty. Powiadają oni bowiem, że szatani są to zwierzęta, mające ciało złożone z powietrza. Skoro więc są połączone z ciałami, może w nich istnieć także część zmysłowa. Stąd też przypisują im namiętności, które w nas są przyczyną grzechu, mianowicie gniew, nienawiść i tym podobne; dlatego mówi Apulejusz, że umysł ich jest bierny.

Poza tym zaś, że według twierdzeń Platona, są złączeni z ciałami, można by może w nich przyjąć jakiś inny rodzaj poznania, niż poznanie rozumowe. Według Platona bowiem, niezniszczalną jest nawet zmysłowa dusza. Musi zatem posiadać działanie, w którym ciało nie bierze udziału. I tak nic nie przeszkadza, by czynności duszy zmysłowej, a zatem namiętności, były w jakiejś substancji rozumnej, choćby ona nie była złączona z ciałem. I w ten sposób pozostaje w nich to samo źródło grzechu, które jest w nas.

Lecz obydwa powyższe tłumaczenia są niemożliwe. Wykazano bowiem powyżej, że poza duszami ludzkimi, nie ma żadnych innych substancji rozumnych, które by były złączone z ciałami. Że zaś zmysłowe czynności duszy nie mogą się dokonywać bez ciała, wynika stąd, że gdy się zepsuje jeden z organów zmysłów, zepsuje się także jedna czynność zmysłowa, jak na przykład zniszczenie oka pozbawia wzroku. Dlatego też, gdy ulegnie zniszczeniu organ dotyku, bez którego zwierzę nie może istnieć, musi ono zginąć.

Dla wytłumaczenia zatem powyższej wątpliwości, należy rozważyć, że podobnie jak istnieje porządek wśród przyczyn działających, tak też istnieje porządek wśród przyczyn celowych; taki mianowicie, by cel drugorzędny zależał od głównego celu, tak jak drugorzędny czynnik zależy od głównego czynnika. Grzech zaś zdarza się wśród przyczyn działających, wtedy, gdy czynnik drugorzędny wyłamuje się spod porządku głównego czynnika; na przykład gdy z powodu skrzywionej kości noga nie może wykonać ruchu, nakazanego jej przez pożądanie, wtedy człowiek kuleje. Podobnie więc i w przyczynach celowych, gdy cel drugorzędny nie jest podporządkowany głównemu celowi, mamy grzech woli, przedmiotem jej jest bowiem dobro i cel.

Wszelka wola z natury zaś pożąda tego, co jest dobrem właściwym chcącego, to znaczy sam doskonały byt, i nie może chcieć czegoś przeciwnego. Nie może zatem być grzechu woli w tym, którego dobrem właściwym jest cel ostateczny, który nie jest podporządkowany innemu celowi, lecz w którym są zawarte wszelkie inne cele. Takim zaś jest Bóg, którego bytem jest najwyższe dobro, będące celem ostatecznym. Nie może zatem w Bogu być grzechu woli.

U każdego zaś innego chcącego, którego dobro właściwe musi być podporządkowane dobru innemu, może być grzech we woli, jeśli się rozważy naturę chcącego. Chociaż bowiem naturalna skłonność woli tkwi w każdym tak, że pragnie i kocha własną doskonałość, i nie może chcieć czegoś przeciwnego, to jednak nie tkwi w nim ona z natury w ten sposób, by koniecznie musiał posiąść inny cel, któremu podporządkował swą doskonałość; cel bowiem wyższy nie jest właściwy jego naturze, lecz jest właściwością natury wyższej. Pozostawiono mu to zatem do woli, by własną doskonałość skierował do wyższego celu. Tym się bowiem różnią istoty mające wolę od tych, które woli nie mają, że te które wolę mają, kierują się same i to co posiadają, do jakiegoś celu; stąd mówi się, że mają wolną wolę; te zaś, które woli nie mają, nie kierują się do celu, lecz są do niego skierowane przez wyższy czynnik, jakoby cudzą czynnością były skierowane do celu, a nie swoją własną.

Mógł zatem być grzech we woli substancji oddzielonej przez to, że nie skierowała własnego swego dobra i doskonałości do celu ostatecznego, lecz przylgnęła do własnego dobra, jako do celu. A ponieważ od celu należy brać reguły działania, wynikło stąd, że sama ze siebie, uczyniwszy siebie swym celem, rozrządzać chciała innymi rzeczami, oraz wyłamywała się spod tego, by wola jej była kierowana kimś wyższym. To zaś należy się tylko Bogu. I odnośnie do tego należy rozumieć, że pragnął zrównać się z Bogiem (Iz 14, 14), nie zaś jakoby jego dobro równało się dobru Boga, podobnej myśli nie mógł bowiem powziąć; i dlatego, że pożądając tego, pożądałby niebytu, skoro rozróżnienie gatunków pochodzi od różnych stopni rzeczy, jak wynika z tego, co powyżej powiedziano. Chcieć zaś kierować innymi, a nie chcieć, by wolą naszą kierował ktoś wyższy, jest to chcieć być najwyższym, i w pewien sposób nie chcieć podlegać, a na tym polega grzech pychy. Stąd słusznie się mówi, że pierwszym grzechem szatana była pycha. Lecz ponieważ z jednego błędu, dotyczącego rzeczy podstawowej, wynika wiele licznych błędów, z pierwszego nieporządku woli u szatana wynikają liczne błędy w jego woli; i nienawiści do Boga, który sprzeciwia się jego pysze i najsprawiedliwiej karze jego winę; i zazdrości dla człowieka, i wiele tym podobnych.

Należy także zważyć, że skoro czyjeś dobro właściwe jest podporządkowane kilku wyższym dobrom, może ktoś oddalić się od jednego wyższego porządku, nie porzucając drugiego, bądź to wyższego, bądź niższego; jak na przykład żołnierz, który podporządkowany jest tak królowi, jak wodzowi, może swą wolę podporządkować dobru wodza, a nie dobru króla, a nie naodwrót. Lecz jeżeli wódz nie chce podporządkować się królowi, będzie dobrą wola żołnierza, która się oddala od woli wodza a kieruje się do króla, złą zaś będzie wola żołnierza, która pójdzie za wolą wodza, przeciw woli króla; porządek bowiem niższego stopnia zależy od porządku stopnia wyższego. Substancje zaś oddzielone nie tylko są podporządkowane Bogu, lecz podporządkowane są także jedne drugim, od pierwszej do ostatniej, jak to wykazano w Ks. II. A ponieważ w każdym chcącym, podlegającym Bogu, może być grzech woli, jeśli się go rozważa w jego naturze, było możliwym, że jedna z wyższych substancji oddzielonych, albo nawet najwyższa ze wszystkich, zgrzeszyła wolą. I jest to dość prawdopodobne, nie spoczęłaby bowiem w swym dobru jako w swym celu, gdyby to dobro nie było wysoce doskonałym. Mogło się więc zdarzyć, że niektóre z niższych substancji, z własnej woli dobro swe jej podporządkowały, odsuwając się od porządku bożego, i zgrzeszyły podobnie; inne zaś zachowując w poruszeniu woli porządek boży, słusznie oddaliły się od porządku tego, który zgrzeszył, chociaż należał do porządku z natury wyższego. W jaki zaś sposób wola jednych i drugich niezmiennie trwa w dobrym i w złym, zobaczymy w IV Księdze. Należy to bowiem do kary, lub nagrody dobrych lub złych.

Różnica zaś między człowiekiem, a substancją oddzieloną polega na tym, że w jednym człowieku jest więcej władz pożądających, które są sobie podporządkowane. Tego zaś nie ma w substancjach oddzielonych, chociaż jedna drugiej jest podporządkowana. Grzech zaś zdarza się we woli wtedy, gdy w jakikolwiek sposób niższe pożądanie się gdzie indziej zwraca. Tak więc jak grzech w substancjach oddzielonych polegałby na tym, że albo odwracałyby się od podporządkowania się Bogu, albo przez to, że jakaś niższa substancja wyłamałaby się z podporządkowania się wyższej, podlegającej Bogu; tak w jednym człowieku może grzech zdarzyć się dwojako. Jednym sposobem przez to, że wola ludzka właściwego sobie dobra nie kieruje do Boga; i ten grzech wspólny jest człowiekowi i substancji oddzielonej. Drugim sposobem przez to, że dobrem niższego pożądania nie kieruje wyższe, na przykład, gdy przyjemności cielesnych, do których dąży pożądanie, pragniemy bez hamulca rozumu. Taki zaś grzech nie zdarza się wśród substancji oddzielonych.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.