Księga III, Rozdział 112
Że opatrzność rządzi stworzeniami rozumnymi dla nich samych, a innymi stworzeniami ze względu na stworzenia rozumne
Przede wszystkim same warunki natury rozumnej, odnośnie do tego, że jest panią swych czynów, wymagają szczególnie opieki opatrzności, ze względu na nie same; warunki zaś w których się znajdują inne stworzenia, nie będące panami swych czynów, wskazują na to, że opatrzność opiekuje się nimi nie dla nich samych, lecz o ile się odnoszą do innych. To bowiem co działa tylko gdy jest poruszone przez coś drugiego, ma znaczenie narzędzia, co zaś działa samo przez się, ma znaczenie głównego czynnika. Narzędzie zaś nie jest potrzebne dla niego samego, ale na to, by główny czynnik się nim posługiwał. Stąd wszelka zapobiegliwość o narzędzia, musi się odnosić do głównego czynnika jako do celu; a to działanie, gdy się odnosi do głównego czynnika, jako takiego, czy bezpośrednio przez niego samego, czy przez inny czynnik, kieruje się do niego samego. A zatem Bóg rządzi stworzeniami rozumnymi, opiekując się nimi jakoby dla nich samych, innymi zaś stworzeniami w odniesieniu do stworzeń rozumnych.
Co więcej. To co ma władzę nad swymi czynami, jest wolnym w działaniu, wolnym bowiem jest to, co samo dla siebie jest przyczyną; to zaś co przez pewną konieczność zostaje skierowane przez coś drugiego do działania, podlega niewoli. Wszelkie zaś inne stworzenie z natury podlega niewoli; wolnym jest tylko stworzenie rozumne. Każdy zaś rząd troszczy się o wolnych ze względu na nich samych, o niewolników zaś tak, by się nimi posługiwali wolni. Tak więc opatrzność boża opiekuje się stworzeniami rozumnymi ze względu na nie same, innymi zaś stworzeniami ze względu na stworzenia rozumne.
Co więcej. Gdy mamy jakieś rzeczy skierowane ku pewnemu celowi, to jeżeli niektóre z nich same przez się nie mogą dosięgnąć owego celu, należy je skierować do tych, które cel osiągają, i które dla siebie samych są skierowane do celu; jak na przykład celem wojska jest odniesienie zwycięstwa, które żołnierze osiągają własnym czynem, walcząc, i tylko tych potrzeba dla nich samych we wojsku; wszyscy inni zaś, którzy mają wyznaczone inne obowiązki, na przykład pilnowania koni, przygotowania broni, potrzebni są ze względu na żołnierzy. Jasnym więc jest z tego co powiedziano powyżej, że Bóg jest ostatecznym celem wszechświata, i tylko stworzenie rozumne może Go osiągnąć Samego w sobie, przez to, że Go poznaje i kocha, jak wynika z tego, co już powiedziano. A zatem tylko natura rozumna potrzebna jest sama przez się we wszechświecie, a wszystko inne potrzebne jest ze względu na nią.
Podobnie. W każdej całości główne części potrzebne są ze względu na siebie dla utworzenia całości, inne zaś części dla zachowania ich albo jakiegoś ich ulepszenia. Spośród wszystkich zaś części wszechświata najszlachetniejszymi są stworzenia rozumne, gdyż zbliżają się najbardziej do podobieństwa bożego. A zatem naturami rozumnymi opiekuje się opatrzność boża dla nich samych, innymi zaś ze względu na stworzenia rozumne.
Oprócz tego. Jest jasnym, że wszystkie części są skierowane do doskonałości całości; całość bowiem nie jest dla części, lecz części są dla całości. Natury rozumne bardziej się zaś zbliżają do całości, niż jakakolwiek inna natura; każda bowiem substancja rozumna jest niejako wszystkim, jako że rozumem swym może objąć wszelki byt; każda zaś inna substancja posiada tylko cząstkowe uczestnictwo w bycie. Jest więc rzeczą słuszną, by opatrzność boża opiekowała się innymi stworzeniami ze względu na stworzenia rozumne.
Co więcej. Według tego, jak dana rzecz działa w biegu natury, takiem jest jej działanie przyrodzone. Widzimy zaś, że bieg natury jest taki, iż substancja rozumna używa dla siebie wszystkich innych stworzeń, czy to dla doskonałości rozumu, gdyż ogląda w nich prawdę, czy dla wykonywania swej mocy i rozwijania wiedzy, w sposób taki, w jaki twórca rozwija swą koncepcję danej sztuki w materii cielesnej; albo także dla podtrzymania ciała, które jest złączone z duszą rozumną, jak to widzimy u ludzi. Jasnym jest zatem, że opatrzność boża opiekuje się wszystkim ze względu na substancje rozumne.
Co więcej. To, czego poszukujemy dla niego samego, zawsze nam będzie potrzebne, co bowiem jest samo przez się, jest zawsze; czego zaś poszukujemy ze względu na coś drugiego, nie musi zawsze być potrzebne, lecz odnośnie do rzeczy, ze względu na którą tego poszukujemy. Istnienie rzeczy wypłynęło zaś z woli bożej, jak wynika z tego, co powiedziano powyżej. Tego więc co zawsze istnieje w bytach, Bóg chce ze względu na nie samo; co zaś nie istnieje zawsze, tego Bóg nie chce ze względu na nie samo, ale ze względu na coś innego. Substancje rozumne najbardziej się zbliżają do tego, by zawsze istniały, dlatego, że są niezniszczalne. Są one także niezmienne, z wyjątkiem aktów wyboru. A zatem substancjami rozumnymi rządzi Bóg niejako ze względu na nie same, a innymi stworzeniami ze względu na stworzenia rozumne.
Nie sprzeciwia się zaś temu co wykazano powyższymi argumentami, że wszystkie części wszechświata są skierowane do doskonałości całości; są one bowiem skierowane do doskonałości całości w ten sposób, że jedna drugiej służy. Jak na przykład widzimy w ciele ludzkim, że płuca o tyle należą do doskonałości ciała, że służą sercu; stąd nie ma sprzeczności w tym, że płuca są dla serca, i dla całego zwierzęcia. I podobnie nie ma sprzeczności w tym, by inne natury były dla natur rozumnych, i dla doskonałości wszechświata; gdyby bowiem brakowało tych rzeczy, których potrzeba dla doskonałości substancji rozumnej, nie byłby wszechświat zupełny.
Podobnie też nie sprzeciwia się temu co powiedziano, że osobniki są dla swego gatunku. Przez to bowiem, że są podporządkowane swoim gatunkom, podporządkowane są dalej naturze rozumnej. Zniszczalna rzecz bowiem podporządkowana jest człowiekowi, ale nie jednemu indywidualnemu człowiekowi, lecz całemu gatunkowi ludzkiemu. Całemu gatunkowi ludzkiemu może zaś coś zniszczalnego służyć tylko całym swym gatunkiem. A zatem porządek, w którym rzeczy zniszczalne skierowane są do człowieka, wymaga, by osobniki były podporządkowane gatunkowi.
Przez to zaś, że mówimy, iż opatrzność boża kieruje substancjami rozumnymi ze względu na nie same, nie chcemy powiedzieć, by one dalej nie odnosiły się do Boga i doskonałości wszechświata. Tak więc dlatego się mówi, że Bóg nimi kieruje ze względu na nie same, a innymi ze względu na nie, że dobra, które otrzymują od Opatrzności bożej, nie są im dane dla pożytku drugich; dobra zaś, które inne stworzenia otrzymują, z rozrządzenia bożego wychodzą na użytek stworzeń rozumnych.
Dlatego powiedziano w Księdze Powtórzonego Prawa (Pwt 4, 19): Abyś też snać podniósłszy oczy ku niebu, na widok słońca i księżyca i wszystkich gwiazd niebieskich uwiedziony błędem, nie kłaniał się im, bo stworzył je Pan, Bóg twój, na pożytek dla wszystkich narodów, które są pod niebem. A w Psalmie (Ps 8, 8) powiedziano: Poddałeś wszystko pod nogi jego: owce i woły wszystkie, nadto i zwierzęta polne. A w Księdze Mądrości (Mdr 12, 18) powiedziano: Ale ty, Panie mocy, sądzisz łagodnie i z wielkiem pobłażaniem nami rządzisz.
Przez to zaś usuwa się błąd tych, którzy twierdzą, że człowiek grzeszy, zabijając zwierzęta. Ze zrządzenia bożego bowiem naturalnym porządkiem zwierzęta są przeznaczone dla pożytku człowieka. Stąd człowiek używa ich bez żadnego bezprawia, czy to gdy je zabija, czy też w inny jakiś sposób z nich korzysta. I dlatego powiedział Pan do Noego (Rdz 9, 3): jakoby jarzyny zielone daję wam wszystko.
Jeśli zaś w Piśmie świętym znajdują się jakieś zakazy odnoszące się do okrucieństwa względem zwierząt, na przykład, by nie zabijać ptaka z pisklętami (Pwt 22, 6), dzieje się to albo dla odwrócenia umysłu człowieka od okrucieństwa względem ludzi, by mianowicie ktoś będąc okrutnym dla zwierząt, nie posuwał się do tego względem ludzi, albo też dlatego, że zranienie zwierząt wychodzi na szkodę temu, który je rani, lub komuś drugiemu, albo wreszcie dlatego, że takie zakazy mają jakieś znaczenie, jak na przykład Apostoł (1 Kor 9, 9) wykłada słowa, by nie zawiązywać pyska wołowi gdy młóci na bojowisku zboże (Pwt 25, 4).
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.