Księga III, Rozdział 113
Że Bóg stworzenie rozumne kieruje do jego czynów nie tylko w tym co dotyczy gatunku, ale także odnośnie do tego, co jest odpowiednie dla osobnika
Widać z tego co powiedziano, że Bóg tylko stworzenie rozumne kieruje do jego czynów, nie tylko ze względu na to, co jest odpowiednie dla gatunku, ale także ze względu co jest odpowiednie dla osobnika. Wydaje się zaś, że każda rzecz istnieje dla swego działania; działanie bowiem jest ostateczną doskonałością rzeczy. W ten sposób zatem kieruje Bóg każdą rzecz do jej działania, w jaki ona podlega opatrzności bożej. Stworzenie rozumne podlega zaś opatrzności bożej w ten sposób, że opatrzność nim kieruje i rządzi, nie tylko ze względu na gatunek, jak innymi stworzeniami zniszczalnymi; opatrzność bowiem kierując osobnikiem tylko ze względu na gatunek, nie kieruje nim ze względu na niego samego; stworzeniem rozumnym kieruje zaś ze względu na nie samo, jak wynika z tego co powiedziano. Tak więc tylko stworzenia rozumne kieruje Bóg do ich czynów, nie tylko ze względu na gatunek, ale i ze względu na osobniki.
Co więcej. Stworzenia, które są kierowane do swych czynów tylko w tym co dotyczy gatunku, nie mają swobody działania, albo nie działania; to bowiem co wynika z gatunku, jest wspólnym i naturalnym dla wszystkich osobników, objętych gatunkiem; w nas zaś nie ma rzeczy naturalnych. Gdyby więc człowiek był kierowany w swych czynnościach tylko odnośnie do wymogów gatunku, nie miałby wyboru działania albo nie działania, ale musiałby iść za naturalną skłonnością, wspólną całemu gatunkowi, tak jak się to dzieje u wszystkich stworzeń nierozumnych. Jest więc jasnym, że działanie stworzenia rozumnego jest kierowane nie tylko w tym, co dotyczy gatunku, lecz także w tym, co dotyczy osobnika.
Co więcej. Jak to wykazano powyżej, opatrzność boża rozciąga się na wszystkie poszczególne rzeczy, nawet najmniejsze. Gdy więc jakaś rzecz ma działanie poza skłonnościami gatunkowymi, trzeba, by tym działaniem kierowała opatrzność boża, prócz tego, że kieruje tym, co pochodzi od gatunku. Lecz w stworzeniu rozumnym widać wiele działań, dla których nie wystarcza skłonność pochodząca od gatunku; znakiem tego jest, że nie są one jednakowe we wszystkich, lecz różne w różnych stworzeniach rozumnych. Musi więc Bóg kierować stworzenie rozumne do jego działań nie tylko odnośnie do gatunku, ale i odnośnie do osobnika.
Podobnie. Bóg opiekuje się każdą naturą odpowiednio do jej zdolności; uczynił bowiem każde stworzenie takim, iż wiedział, że będzie zdolnym dojść do celu pod Jego rządami. Tylko stworzenie rozumne jest zaś zdolnym do tego, by było kierowanym do swych działań, nie tylko co do tego, co dotyczy gatunku, ale i co do tego, co dotyczy osobnika; posiada bowiem rozum i umysł, przez co może pojąć, jak w różny sposób może coś być dobrem lub złem, odpowiednio do różnych osobników, czasów i miejsc. Tylko więc stworzenie rozumne może Bóg kierować do jego działania, nie tylko odnośnie do gatunku, ale i odnośnie do osobnika.
Oprócz tego. Stworzenie rozumne w ten sposób podlega opatrzności bożej, że nie tylko opatrzność nim rządzi, ale może ono powziąć pewne pojęcie o Opatrzności bożej; tak że zdolne jest do rządzenia i opiekowania się innymi. Tego zaś nie ma u innych stworzeń, które biorą udział w opatrzności tylko o tyle, że jej podlegają. Przez to zaś, że ktoś zdolny jest do opiekowania się drugimi, może i własnymi czynami kierować i rządzić. A zatem stworzenie rozumne bierze udział w opatrzności bożej nie tylko dlatego, że podlega jej rządom, ale także dlatego, że rządzi; rządzi bowiem własnymi czynami, a także rządzi innymi. Niższe zaś rządy podlegają rządom opatrzności, jako najwyższym. A zatem kierowanie czynami stworzenia rozumnego, o ile są czynami osobistymi, należy do opatrzności bożej.
Dalej. Czynami osobistymi stworzenia rozumnego są czyny pochodzące od duszy rozumnej. Dusza rozumna jest zaś zdolna do wiecznego bytowania, nie tylko odnośnie do swego gatunku, jak i inne stworzenia, ale także indywidualnie. A zatem opatrzność boża kieruje czynami stworzenia rozumnego nie tylko odnośnie do tego, co dotyczy gatunku, lecz także odnośnie do czynów osobistych.
Dlatego chociaż wszystko podlega opatrzności bożej, to jednak Pismo św. szczególnie jej przypisuje opiekę nad człowiekiem, według słów Psalmu (Ps 8, 5): Cóż jest człowiek, iże nań pamiętasz? i (1 Kor 9, 9): Izali Bóg o wołach pieczę ma? Powiedziano to zaś dlatego, że o czyny ludzkie troszczy się Bóg nie tylko ze względu na to, że należą do gatunku, lecz także ze względu na to, że są czynami osobistymi.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.