Księga III, Rozdział 12
Że zło nie niszczy dobra całkowicie
Z tego, co powiedziano, widać jasno, że jakkolwiek by się zło zwiększało, nigdy nie może całkowicie zniszczyć dobra.
Musi bowiem zawsze pozostać podmiot zła, jeśli zło pozostaje. Podmiotem zła jest zaś dobro (rozdział poprzedni). Pozostaje więc zawsze dobro.
Skoro jednak można powiększać zło w nieskończoność, a zawsze przez wzrost zła umniejsza się dobro, wydaje się, że zło w nieskończoność umniejsza dobro. Dobro zaś, które zło może umniejszać, musi być skończone, nieskończone dobro nie dopuszcza bowiem zła, jak to wykazano w pierwszej księdze (rozdział 39). Wydaje się zatem, że czasami zło niszczy całkowicie dobro; jeśli bowiem nieskończenie wiele razy odbiera się coś ze skończonego, musi ono kiedyś zostać zniszczone przez to odejmowanie.
Nie można zaś powiedzieć, jak twierdzą niektórzy, że następne odejmowanie, dokonane wedle tej samej proporcji co i pierwsze, postępując w nieskończoność, nie może zniszczyć dobra, jak na przykład to widać w dzieleniu czegoś ciągłego. Gdy bowiem od prostej mierzącej dwa łokcie odejmiesz połowę, a od reszty znowu połowę i tak będziesz postępować w nieskończoność, pozostanie zawsze jeszcze coś do podzielenia. W tym jednak procesie dzielenia zawsze to, co później zostało odjęte, będzie mniejsze ilościowo; połowa całości bowiem, którą się najpierw odejmuje, jest większa co do absolutnej ilości niż połowa połowy, chociaż pozostaje ta sama proporcja. To zaś nie może się nigdy zdarzyć w odejmowaniu, w którym zmniejsza się dobro przez zło. Im bardziej bowiem zło umniejszy dobro, tym to dobro będzie słabsze; i tak przez następne zło będzie mogło być bardziej umniejszone. Podobnie, następne zło musi być równe lub mniejsze od poprzedniego; stąd nie zawsze zło odejmie mniejszą ilość dobra przy następnym odejmowaniu, zachowując tę samą proporcję.
Należy więc powiedzieć inaczej. Jasnym jest bowiem z tego, co powiedziano w rozdziale poprzednim, że zło usuwa całkowicie to dobro, któremu jest przeciwne, jak na przykład ślepota usuwa wzrok; musi zaś pozostać to dobro, które jest podmiotem zła. Jako podmiot ma ono pojęcie dobra, o ile jest możnością w stosunku do aktualności dobra, którego zło pozbawia. Im więc mniej będzie w możności do owego dobra, tym mniej będzie dobrem. Podmiot zaś ma mniejszą możność do formy nie tylko przez samo odjęcie jakiejś części podmiotu, albo przez to, że zostaje odjęta jakaś część możności; lecz przez to, że akt przeciwny przeszkadza możności w przechodzeniu do aktualności formy, jak na przykład podmiot jest tym mniej w możności do zimna, im bardziej w nim wzrasta ciepło. Zło więc umniejsza dobro bardziej przez to, że doń przykłada przeciwieństwo dobra, niż przez odejmowanie czegoś od dobra. Zgadza się to także z tym, co powiedziano o złu. Powiedzieliśmy bowiem (rozdział 4), że zło zachodzi poza zamiarem czynnika, który zawsze dąży do czegoś dobrego, z czego wynika wykluczenie innego dobra, które jest jego przeciwieństwem. Im bardziej się więc powiększa to dobro zamierzone, z którego bez zamiaru czynnika wynika zło, tym bardziej się zmniejsza możność do dobra przeciwnego, i w ten sposób mówimy, że się przez zło umniejsza dobro.
To zmniejszanie dobra przez zło nie może zaś w przyrodzie postępować w nieskończoność. Wszystkie bowiem formy i siły naturalne są ograniczone i dochodzą do pewnego kresu, poza który nie mogą sięgać. Nie może więc ani jakaś forma przeciwna, ani siła czynnika przeciwnego wzrastać w nieskończoność, tak by stąd wynikało zmniejszanie w nieskończoność dobra przez zło.
W dziedzinie moralności może zaś owo zmniejszanie postępować w nieskończoność. Akty bowiem rozumu i woli nie mają ograniczenia. Rozum bowiem może w rozumieniu postępować w nieskończoność, stąd nazywa się matematyczne gatunki liczb i figur nieskończonymi. Podobnie i wola w chceniu postępuje w nieskończoność; kto bowiem chce popełnić kradzież, może znowu chcieć ją popełnić i tak w nieskończoność. Im bardziej zaś wola zdąża do niewłaściwych celów, tym trudniej jej powracać do właściwego i należnego celu; widać to u tych, którzy przez zwyczaj grzeszenia popadli w zły nałóg. Może więc zło moralne zmniejszać w nieskończoność dobro skłonności naturalnej. Nigdy jednak to dobro nie zostanie usunięte całkowicie, lecz zawsze będzie towarzyszyć pozostającej naturze.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.