Księga III, Rozdział 120
Że kult zwany latria należy oddawać tylko Bogu
Byli uczeni, którzy twierdzili, że kult latrii należy okazywać nie tylko pierwszemu Twórcy wszechrzeczy, lecz także wszystkim stworzeniom, które są wyższe od człowieka. Stąd niektórzy z nich, chociaż przyjmowali, że Bóg jest jednym, pierwszym i powszechnym początkiem rzeczy, uważali, że należy oddawać kult latrii, po Bogu najwyższym, po pierwsze substancjom rozumnym, które nazywali bogami, bądź to substancjom zupełnie oddzielonym od ciał, bądź duszom ciał niebieskich, lub gwiazd. Po drugie, nawet pierwszym substancjom rozumnym, które, jak wierzyli, złączone były z ciałami utworzonymi z powietrza, a które nazywali demonami; a jednak ponieważ uważali, że są one wyższe od ludzi, jak ciało powietrzne jest wyższe od ciała ziemskiego, twierdzili, że i tym substancjom mają ludzie oddawać kult boski; i w porównaniu z ludźmi, mówili, że one są bogami, jakoby pośrednimi między ludźmi a bogami. A ponieważ wierzyli, że dusze dobrych, przez to, że zostają oddzielone od ciała, przechodzą w stan wyższy od stanu obecnego życia, twierdzili, że i duszom zmarłych, które nazywali herosami, lub manami, należy oddawać kult boski.
Inni znowu, przyjmując, że Bóg jest duszą świata, wierzyli, że należy oddawać ten kult całemu światu i poszczególnym jego częściom; jednak nie z powodu ciała, tylko z powodu duszy, którą według nich miał być Bóg; podobnie jak czci się człowieka uczonego nie dla jego ciała, lecz dla jego duszy.
Jeszcze inni twierdzili, że należy oddawać cześć boską także tym rzeczom, które, chociaż natura ich jest niższa od natury człowieka, uczestniczą jednak w mocy natury wyższej. Stąd, ponieważ wierzyli, że pewne figury, uczynione przez ludzi, otrzymują jakąś moc nadprzyrodzoną, czy to przez wpływ ciał niebieskich, czy to przez obecność jakichś duchów, mówili, że należy cześć boską oddawać takim podobieństwom. I nazywali je bogami. Dlatego też nazwano ich bałwochwalcami (idolo latrae), ponieważ oddawali kult latrii bałwanom (idola), to znaczy figurom.
Jeżeli się zaś przyjmuje jeden tylko pierwszy początek oddzielony, to jest rzeczą nierozumną, by okazywać kult boski komuś drugiemu. Oddajemy bowiem kult Bogu, jak to powiedziano, nie dlatego, że Bóg tego potrzebuje, lecz dlatego, by w nas samych utwierdzić także przez zmysłowe rzeczy prawdziwe pojęcie o Bogu. Takie zaś pojęcie, mianowicie, że Bóg jest jeden, wywyższony ponad wszystko, można w nas utwierdzić przez rzeczy zmysłowe tylko w ten sposób, że Mu coś osobno okazujemy, co nazywamy kultem boskim. Jest więc rzeczą jasną, że osłabia się prawdziwe pojęcie o jednym początku, jeśli kult boski oddaje się więcej niż jednemu.
Oprócz tego. Jak to powiedziano powyżej, jest tego rodzaju kult zewnętrzny potrzebny człowiekowi na to, by duszę jego pobudzić do duchowej czci Boga. Na to zaś, by pobudzić ducha ludzkiego do czegoś, wiele dopomaga przyzwyczajenie; łatwiej bowiem pobudzamy się do tego, do czego jesteśmy przyzwyczajeni. Zwyczajem jest zaś wśród ludzi, że nie okazuje się nikomu innemu tej czci, jaką się okazuje temu, kto w państwie zajmuje najwyższe miejsce, czy królowi, czy cesarzowi. Należy więc ku temu kierować ducha ludzkiego, by wiedział, że jest jedyny najwyższy początek rzeczy, przez to, że mu okazuje coś, czego nie okazuje nikomu innemu. I to nazywamy kultem latrii.
Podobnie. Gdyby kult latrii należał się komuś dlatego, że jest wyższym, a nie dlatego, że jest najwyższym, wynikałoby stąd, że skoro wśród ludzi jeden jest wyższy od drugiego, a wśród aniołów tak samo, winien kult latrii jeden człowiek oddawać drugiemu człowiekowi, a jeden anioł drugiemu aniołowi. A ponieważ wśród ludzi jeden człowiek pod pewnym względem jest wyższy, a niższy pod innym względem, wynika stąd, że wzajemnie powinni sobie okazywać kult latrii. A to jest niedorzeczne.
Co więcej. Wedle zwyczaju ludzkiego za szczególne dobrodziejstwo należy się szczególne odwzajemnienie. Istnieje zaś szczególne dobrodziejstwo, które człowiek otrzymuje od Boga Najwyższego, mianowicie to, że go Bóg stworzył; wykazano bowiem w II Księdze, że Bóg tylko jest Stwórcą. Powinien więc człowiek Bogu oddawać coś szczególnego, w uznaniu szczególnego dobrodziejstwa. A to jest kult latrii.
Co więcej. Latrię nazywamy służbą. Służba zaś należy się Panu. Panem zaś właściwie i prawdziwie jest ten, kto daje innym przepisy co mają czynić, a od nikogo nie bierze przepisów działania; kto bowiem wykonuje to, co ktoś wyższy rozporządził, bardziej jest ministrem niż panem. Bóg zaś, który jest najwyższym początkiem rzeczy, przez Swą opatrzność kieruje wszystkich do właściwych im czynności, jak to okazano powyżej, stąd też w Piśmie św. powiedziano, że aniołowie i wyższe ciała usługują i Bogu, którego rozkazy wykonują, i nam, na pożytek których ich czynności się obracają. Nie powinno się więc kultu latrii, który należy się najwyższemu Panu, oddawać nikomu innemu, jak tylko najwyższemu początkowi wszechrzeczy.
Podobnie. Wśród tego, co należy do kultu latrii, ofiara zajmuje miejsce szczególne; klękanie bowiem i padanie na twarz i tym podobne oznaki czci można także okazywać ludziom, chociaż w innej intencji niż Bogu; nikt zaś nie sądził, by należało składać komuś ofiary, jak tylko temu, którego się uważa za Boga, lub udaje, że się Go za takiego uważa. Zewnętrzna ofiara przedstawia zaś wewnętrzną, prawdziwą ofiarę, przez którą umysł ludzki sam siebie Bogu ofiarowuje. Ofiarowuje się zaś umysł nasz Bogu jako pierwszemu swemu początkowi, jako twórcy swych czynności, jako celowi swego szczęścia. A to należy się tylko najwyższemu początkowi rzeczy; wykazano bowiem powyżej, że przyczyną stwórczą duszy rozumnej jest tylko Bóg najwyższy. On sam tylko może bowiem skłaniać wolę ludzką do czegokolwiek chce, jak to powyżej okazano; widać to i z tego także, co powyżej powiedziano, że tylko na radowaniu się Nim polega ostateczna szczęśliwość. Samemu więc tylko najwyższemu Bogu winien człowiek składać ofiarę i kult latrii, a nie jakimkolwiek substancjom duchowym.
Chociaż zaś zdanie, które twierdzi, że Bóg najwyższy nie jest niczym innym, jak duchem świata, dalekim jest od prawdy, jak to wykazano powyżej i chociaż prawdziwym jest zdanie, które twierdzi, że Bóg istnieje oddzielnie i wszystkie inne substancje rozumne, czy to oddzielone, czy złączone z ciałami, mają byt od Niego, to jednak słuszniej to pierwsze stanowisko chce okazywać kult latrii różnym rzeczom. Okazując bowiem kult latrii różnym rzeczom, wydaje się, że go okazuje jednemu Bogu najwyższemu, do którego, ich zdaniem, tak się mają różne części świata, jak się mają różne części ciała do duszy człowieka. Ale rozum i temu się sprzeciwia. Powiadają oni bowiem, że wszechświatowi nie należy oddawać kultu latrii ze względu na jego ciało, lecz ze względu na jego duszę, którą ich zdaniem jest Bóg. Chociaż zaś ciało świata jest podzielone na różne części, to jednak dusza jest niepodzielna. Nie należy więc oddawać kultu boskiego wielu rzeczom, lecz tylko jednej.
Co więcej. Jeśli się przyjmuje, że świat ma duszę, która ożywia całość i wszystkie jej części, nie można tego odnosić do duszy wegetatywnej lub zmysłowej, działania bowiem tych części duszy nie nadają się dla wszystkich części wszechświata. A gdybyśmy nawet przyjęli, że świat ma duszę zmysłową lub wegetatywną, to kult latrii nie należałby się jej z powodu takiej duszy, jak się nie należy zwierzętom nierozumnym i roślinom. Wynika stąd więc, że to, iż mówią, że Bóg, któremu należy się kult latrii, jest duszą świata, rozumie się o duszy rozumnej. A dusza ta nie jest doskonałością określonych części ciała, lecz w pewien sposób odnosi się do całości. Widać to także w naszej duszy, która nie jest tak szlachetną, rozum bowiem nie ma żadnego organu cielesnego, jak się tego dowodzi w III de Anima. Nie należałoby więc kultu boskiego oddawać różnym częściom świata, lecz całemu światu, z powodu jego duszy, według ich przekonania.
Co więcej. Jeżeli według ich mniemania istnieje tylko jedna dusza, ożywiająca cały świat i wszystkie jego części, a świat nazywa się Bogiem tylko z powodu duszy, będzie zatem istniał tylko jeden Bóg. I w ten sposób kult boskości należy się tylko komuś jednemu. Jeśli zaś istnieje jedna dusza całości, a różne części znowu mają różne dusze, muszą powiedzieć, że dusze części są podporządkowane duszy całości; ten sam jest bowiem stosunek między doskonałościami i rzeczami, które mogą być udoskonalone. Gdy bowiem jest porządek pośród wielu substancyj rozumnych, należy się kult latrii tylko tej, która wśród nich zajmuje najwyższe miejsce, jak to wykazano przeciw innemu zdaniu. Nie będzie więc trzeba oddawać kultu latrii częściom świata, lecz tylko całości.
Oprócz tego. Jest rzeczą oczywistą, że niektóre części świata nie mają własnej duszy. Kult im się więc nie należy. A jednak oni czcili wszystkie elementy świata, mianowicie ziemię, wodę, ogień i inne tego rodzaju ciała nieożywione.
Podobnie. Jest rzeczą oczywistą, że to co wyższe, nie jest obowiązane do składania kultu latrii rzeczom niższym. Człowiek zaś w porządku natury wyższym jest co najmniej od wszystkich niższych ciał, ze względu na to, że ma doskonalszą formę. A zatem człowiek nie jest obowiązany do oddawania kultu latrii niższym ciałom, gdyby im się to należało ze względu na ich dusze.
Tak samo jest nierozsądnym, jeżeli ktoś twierdzi, że poszczególne części świata mają własne dusze, a nie, że całość ma jedną wspólną duszę. Trzeba by bowiem, by najwyższa część świata miała duszę szlachetniejszą, i tej tylko należałby się kult latrii.
Jeszcze mniej słusznym jest twierdzenie, że posągom należy okazywać kult latrii. Jeżeli bowiem tego rodzaju posągi mają jakąś moc, lub godność od ciał niebieskich, nie należy się im z tego powodu kult latrii; gdyż nie należy się on także owym ciałom, chyba ze względu na ich dusze, jak to niektórzy twierdzili. Te posągi zaś, jak powiadają, otrzymują pewną władzę od ciał niebieskich, wedle ich mocy cielesnej.
Oprócz tego. Jest jasnym, że nie otrzymują od ciał niebieskich tak szlachetnej doskonałości, jaka jest dusza rozumna. Są zatem poniżej stopnia godności jakiegokolwiek człowieka. A zatem człowiek nie jest obowiązany do oddawania im kultu.
Co więcej. Przyczyna jest czymś potężniejszym od skutku. Twórcami zaś tych posągów są ludzie. Nie jest więc człowiek obowiązany do oddawania im kultu.
Gdyby zaś ktoś powiedział, że tego rodzaju posągi mają pewną moc, lub godność stąd, że się z nimi łączą jakieś substancje duchowe, to i to nie wystarcza, gdyż żadnej innej substancji duchowej, jak tylko najwyższej, nie należy się kult latrii.
Oprócz tego. Dusza rozumna łączy się z ciałem ludzkim w szlachetniejszy sposób, niż jakaś substancja duchowa łączy się z powyższymi obrazami. A więc człowiek wyższą ma godność, niż powyższe posągi.
Co więcej. Skoro tego rodzaju posągi sporządza się czasem dla wywołania szkodliwych skutków, jest rzeczą jasną, że, jeżeli skutki te zostają wywołane przez jakieś substancje duchowe, substancje te są złe. Jaśniej jeszcze okazuje się to w ten sposób: oszukują w odpowiedziach, i wymagają od swych czcicieli rzeczy przeciwnych cnocie. I w ten sposób są niższe od dobrych ludzi. Nie należy im się zatem kult latrii.
Jasnym jest zatem z tego co powiedziano, że kult latrii należy się jednemu najwyższemu Bogu. Dlatego powiedziano w (Wj 22, 19): Kto ofiarę składa bogom, nie zaś Panu samemu, zostanie zabity i w (Pwt 6, 13): Pana, Boga twego bać się musisz i jemu samemu służyć. I (Rz 1, 22) powiedziano o poganach: Albowiem powiadając się być mądrymi, głupimi się stali. I odmienili chwałę nieskazitelnego Boga w podobieństwo obrazu człowieka śmiertelnego, i ptaków i czworonogich i płazów. A poniżej (w. 25): Którzy prawdę Bożą odmienili w kłamstwo, i chwalili i służyli stworzeniu raczej niż Stworzycielowi, który jest błogosławiony na wieki.
Ponieważ więc jest rzeczą niewłaściwą, by ktoś oddawał kult latrii komu innemu, niż pierwszemu początkowi rzeczy, a namawianie do złego jest tylko czynnością stworzenia rozumnego, źle usposobionego, jest rzeczą jasną, że do powyższych niewłaściwych kultów doszło wśród ludzi za namową szatanów, którzy nawet, pragnąc czci boskiej, w miejsce Boga, kazali ludziom sobie cześć oddawać. Dlatego powiedziano w (Ps 96, 5): Wszyscy bogowie pogańscy czarci. I (1 Kor 10, 20): Co poganie ofiarują, czartom ofiarują, a nie Bogu.
Ponieważ zaś główną intencją prawa bożego jest, by człowiek poddał się Bogu, i okazywał Mu szczególną cześć, nie tylko sercem, ale słowem i uczynkami zewnętrznymi; dlatego tam, gdzie (Wj 20) prawo boże ustanowiono, najpierw zakazuje się kultu wielu bogów, i powiedziano (w. 3): Nie będziesz miał bogów innych obok mnie. Nie uczynisz sobie żadnego bożyszcza w rzeźbie, ani żadnej podobizny. Powtóre zakazuje się człowiekowi wymawiania bez uszanowania imienia boskiego, mianowicie dla zatwierdzenia nieprawdy, i stąd powiedziano: Nie będziesz wymawiał imienia Pana Boga twego nadaremno (w. 7). Po trzecie nakazuje się spoczynek na pewien czas od czynności zewnętrznych, by myśl zajęła się kontemplacją bożą, i dlatego powiedziano (w. 8), Pamiętaj, abyś święcił dzień sobotni.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.