Księga III, Rozdział 128
W jaki sposób prawo boże kieruje stosunkiem człowieka do bliźniego
Okazuje się z tego, co powiedziano, że prawo boskie skłania człowieka do tego, by zachował porządek zgodny z rozumem we wszystkim, co może mu być pożyteczne. Ze wszystkiego zaś, co może człowiekowi być pożyteczne, najważniejsi są inni ludzie. Człowiek bowiem z natury jest zwierzęciem społecznym (I Ethic. VII), potrzebuje bowiem wielu rzeczy, w które sam jeden zaopatrzyć się nie potrafi. Słusznym jest więc, by prawo boże nakazywało człowiekowi, by zgodnie z porządkiem rozumu ustosunkował się do innych ludzi.
Co więcej. Celem prawa bożego jest, by człowiek złączył się z Bogiem (R. CXX). Pomaga w tym zaś jeden człowiek drugiemu tak odnośnie do wiedzy, jak i odnośnie do uczuć; nawzajem bowiem pomagają sobie ludzie w poznawaniu prawdy i jeden drugiego zachęca do dobrego, a odciąga od złego. Stąd powiedziano w (Prz 27, 17): „Żelazo ostrzy się żelazem, a człowiek zaostrza oblicze przyjaciela swego”. A w (Koh 4, 9–12): „Lepiej więc dwom być społem, niż jednemu; albowiem mają pożytek ze swego towarzystwa. Jeśli jeden upadnie, drugi go podeprze. Biada samemu, bo jeśli upadnie, nie ma nikogo, kto by go podniósł. I jeśli dwaj spać będą, zagrzeje się jeden od drugiego; jeden jakże się zagrzeje? I jeśli kto przemoże jednego, dwóch mu się oprze”. Powinno więc było prawo boże uporządkować wzajemne stosunki ludzi do siebie.
Co więcej. Prawo boże jest niejako przepisem opatrzności bożej w sprawowaniu rządów nad ludźmi. Należy zaś do opatrzności bożej, by w odpowiednim porządku zachować poszczególne rzeczy, które jej podlegają; by mianowicie każda zajmowała właściwe sobie miejsce i właściwy sobie stopień. Prawo boże w ten sposób zatem stosunki między ludźmi porządkuje, by każdy zachowywał właściwy sobie porządek. Porządkiem tym jest, by ludzie zachowywali między sobą pokój; pokój bowiem wśród ludzi nie jest niczym innym, jak uporządkowaną zgodą, jak mówi Augustyn (De Civ. Dei lib. XIX).
Podobnie. Gdy pewna liczba rzeczy jest podporządkowana jednej, muszą one być zgodnie do siebie wzajemnie przyporządkowane; inaczej wzajemnie by sobie przeszkadzały w osiąganiu wspólnego celu; widzimy to we wojsku, które zgodnie zostaje kierowane do zwycięstwa, będącego celem wodza. Każdego zaś człowieka kieruje prawo boże do Boga (R. CXV). Powinno więc było prawo boże zaprowadzić wśród ludzi uporządkowaną zgodę, czyli pokój, by sobie wzajemnie nie byli przeszkodą.
Dlatego powiedziano w (Ps 147, 14): „On dał pokój w granicach twoich”. A Chrystus Pan mówi (J 16, 33): „Tom wam powiedział, abyście we mnie pokój mieli”.
Wtedy zaś zachowują ludzie uporządkowaną zgodę, gdy każdemu oddaje się to, co mu się należy, co jest rzeczą sprawiedliwości (Dig. 1, de justitia et iure). I dlatego mówi (Iz 32, 17): „Dzieło sprawiedliwości pokój”. Jest więc słuszne, by prawo boże dawało przepisy sprawiedliwości, by każdy drugiemu oddawał, co mu się należy, a powstrzymał się od czynienia drugim krzywdy. Spośród ludzi zaś najwięcej jesteśmy dłużni rodzicom. I dlatego wśród przepisów prawa, które określają stosunek do bliźniego, (Wj 20, 12. 17), położono na pierwszym miejscu: „Czcij ojca twego i matkę twoją”: przez to prawo mamy rozumieć, że przepisane jest, by tak rodzicom, jak i innym każdy oddawał, co się należy, według słów (Rz 13, 7): „Oddawajcie wszystkim, coście powinni”. Następnie podane są przepisy, które nakazują powstrzymanie się od czynienia bliźniemu krzywdy. Abyśmy ani uczynkami bliźniego we własnej osobie nie obrażali, gdyż powiedziano „Nie zabijaj”; ani w osobie, która do niego należy, gdyż napisano „Nie cudzołóż”; ani też w rzeczach zewnętrznych, gdyż napisano „Nie kradnij”. Zakazano nam także, byśmy nie obrażali bliźniego wbrew sprawiedliwości słowem, napisano bowiem: „Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu twemu”. A ponieważ Bóg jest także sędzią serc, zakazano nam także, byśmy i sercem bliźniego nie obrażali, pożądaniem mianowicie żony albo innej rzeczy, która jego jest.
Do zachowania zaś tej sprawiedliwości, nakazanej prawem bożym, skłania człowieka dwojaka pobudka: wewnętrzna i zewnętrzna. Wewnętrzna, gdy mianowicie człowiek ma dobrą wolę zachowywania tego, co przepisuje prawo boże. Dokonuje się to zaś przez miłość ku Bogu i ku człowiekowi; kto bowiem kogoś kocha, samorzutnie i z radością oddaje mu, co mu się należy i jeszcze hojnie dodaje więcej. Stąd od miłości zależy całe zachowanie prawa, według słów Apostoła (Rz 13, 10): „Wypełnienie zakonu jest miłość”. A Chrystus Pan mówi (Mt 22, 40), że na tych dwóch przykazaniach, mianowicie miłości Boga i bliźniego, wszystek zakon zawisł. Ponieważ jednak są tacy, którzy wewnętrznie nie są tak usposobieni, by samorzutnie czynili sami ze siebie to, co nakazuje prawo, trzeba przyciągnąć ich z zewnątrz, by wypełniali sprawiedliwość prawa. I tak się dzieje, gdy wypełniają prawo z obawy przed karą, nie z wolnej woli, lecz służalczo. Stąd mówi (Iz 26, 9): „Gdy uczynisz sądy twoje na ziemi”, to znaczy karząc złych, „sprawiedliwości się nauczą wszyscy obywatele świata”.
Pierwsi zatem sami sobie są zakonem, mają bowiem miłość, która ich skłania w miejsce prawa, i sprawia, że działają, jak ludzie wolni. Dla nich więc nie potrzeba było ustanawiania prawa; lecz potrzeba było prawa dla tych, którzy sami nie skłaniają się ku dobru. Stąd powiedziano (1 Tm 1, 9): „Zakon nie jest postanowiony sprawiedliwemu, ale niesprawiedliwym”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.