Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 132

O sposobach życia tych, którzy dobrowolnie obierają ubóstwo

Wydaje się, że to zagadnienie bardziej się uwydatni, jeśli dokładniej zbadamy sposób życia tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo.

Jeden z tych sposobów polega na tym, że sprzedaje się majątek wszystkich poszczególnych osób, a z otrzymanych pieniędzy żyją wszyscy wspólnie. Tak postępowano w Jerozolimie za czasów Apostołów; powiedziano bowiem w Dziejach Ap. (Dz 4, 34-35): „Którzykolwiek mieli role, albo domy, sprzedawszy przynosili zapłatę za ono, co sprzedawali, i kładli przed nogi Apostolskie; i rozdawano każdemu, ile komu było potrzeba”. Wydaje się zaś, że nie jest to skuteczny sposób zaopatrywania potrzeb ludzkich.

Po pierwsze mianowicie dlatego, że rzadko się zdarza, by kilku ludzi mających duży majątek, obierało ten rodzaj życia. A jeżeli się podzieli między wielu kwotę otrzymaną ze sprzedania majątku kilku osób, nie wystarczy to na długo.

Dalej dlatego, że jest możliwym i łatwym, kwotę otrzymaną stracić, czy to wskutek oszustwa ze strony tych, którzy ją dzielą, czy przez kradzież i rabunek. Ci więc, którzy zobowiązali się do ubóstwa, pozostaną bez środków do życia.

Podobnie. Wiele jest powodów, które zmuszają ludzi do zmiany miejsca. Nie jest więc rzeczą łatwą zaopatrywać tych, którzy może będą musieli rozproszyć się po wielu miejscach, ze sumy otrzymanej za majętności oddane do wspólnego użytku.

Inny sposób życia polega na tym, że majątek jest wspólny, i każdemu wydziela się z niego tyle, ile mu potrzeba; ten sposób jest najczęściej w użyciu w zakonach. Lecz i ten sposób nie wydaje się odpowiedni.

Posiadłości ziemskie bowiem przynoszą troski; zarówno co do tego, by osiągnąć dochody, jak co do strzeżenia ich przed kradzieżą i gwałtem, i to troskę tym większą, i przez większą ilość osób dzieloną, im większe są te majątki, które mają wystarczyć na utrzymanie wielu osób. Znika więc tutaj cel dobrowolnego ubóstwa, przynajmniej w stosunku do tych wszystkich, którzy muszą o ten majątek zabiegać.

Podobnie. Wspólne posiadanie jest zwykle przyczyną niezgody. Widzimy bowiem, że nie kłócą się ci, którzy nic nie mają wspólnego, jak na przykład Hiszpanie i Persowie, lecz ci, którzy mają coś wspólnego; dlatego nawet między braćmi są kłótnie. Niezgoda zaś przede wszystkim przeszkadza umysłowi w oddawaniu się rzeczom bożym, jak to powiedziano powyżej. Wydaje się więc, że powyższy sposób życia udaremnia cel dobrowolnego ubóstwa.

Istnieje zaś jeszcze trzeci sposób życia, mianowicie, by ci, którzy pragną żyć w dobrowolnym ubóstwie, żyli z pracy rąk własnych. W ten sposób żył Apostoł Paweł, i podawał go innym, swoim przykładem i radą. Powiedziano bowiem (2 Tes 3, 8-10): „Aniśmy chleba darmo od którego pożywali, ale w pracy i w utrudzeniu w nocy i we dnie robiąc, abyśmy którego z was nie obciążyli. Nie jakobyśmy byli mocy nie mieli, ale żebyśmy wam sami siebie na wzór dali, abyście nas naśladowali. Albowiem i gdyśmy byli u was, tośmy wam opowiadali: iż jeśli kto nie chce robić, niech też nie je”. Lecz nawet ten sposób życia nie wydaje się słusznym.

Praca ręczna jest bowiem potrzebna do utrzymania życia, o ile przez nią coś otrzymujemy. Nieroztropnym się zaś wydaje, by ktoś wyrzekał się tego, co jest potrzebne, a potem pracował, by to zdobyć. Jeżeli więc po obraniu dobrowolnego ubóstwa potrzeba znowu zdobywać możność utrzymania się przez pracę ręczną, daremnym było wyrzekanie się wszystkiego, co się posiada dla utrzymania życia.

Co więcej. Dobrowolne ubóstwo obiera się dlatego, by przez nie się usposobić do lepszego naśladowania Chrystusa, uwalnia ono bowiem od trosk tego świata. Wydaje się jednakowoż, że większą jest troską zdobywanie samemu pożywienia własną pracą, niż używanie tego, co się posiada dla utrzymania życia, zwłaszcza jeśli ktoś miał niewielki majątek, albo majątek ruchomy, przy pomocy którego łatwo by mu było zaspakajać konieczne potrzeby. A zatem życie z pracy rąk własnych nie było rzeczą stosowną dla zamiarów tych, którzy chcą obrać dobrowolne ubóstwo.

Należy tu jeszcze dodać, że i Chrystus Pan jak się wydaje, ostrzegając uczniów przed troskami o ziemskie sprawy, podał im porównanie o ptakach i liliach polnych, i zabronił im pracy ręcznej. Mówi bowiem (Mt 6, 26): „Wejrzyjcie na ptaki niebieskie, iż nie sieją, ani żną, ani zbierają do gumien”. I znowu (Mt 6, 28): „Przypatrzcie się liliom polnym, jako rosną; nie pracują, ani przędą”.

Wydaje się również, że ten sposób życia jest niewystarczający. Wielu bowiem pragnie życia doskonałego, a nie mają zdolności ani umiejętności, by pracą rąk swoich życie zapełnili, dlatego, że nie zostali tak wychowani, ani nauczeni tych rzeczy. Tak więc bardziej by się nadawali do zdobywania życia doskonałego ludzie prości, i robotnicy, niż ci, którzy się oddawali nauce, a wychowani zostali w bogactwie i wygodach, które dla miłości Chrystusa opuszczają. Zdarza się także, że tacy, którzy obierają dobrowolne ubóstwo, zachorują lub w inny sposób coś im przeszkadza w pracy. I w ten sposób będą pozbawieni koniecznych środków do życia.

Podobnie. Niemało czasu potrzeba dla zdobywania rzeczy do życia koniecznych; widzimy, jak wielu ludzi cały swój czas na to poświęca, a zaledwo mogą zdobyć wystarczające utrzymanie. Gdyby zaś ci, którzy chcą obrać dobrowolne ubóstwo, mieli ręczną pracą zdobywać utrzymanie, musieliby większą część życia poświęcić tej pracy; byłoby to więc dla nich przeszkodą w innych potrzebniejszych czynnościach, które wymagają także wiele czasu, jak na przykład nabywanie mądrości i nauki, i inne tym podobne ćwiczenia duchowne. I w ten sposób dobrowolne ubóstwo raczej przeszkadza niż przysposabia do doskonałości życia.

Gdyby zaś ktoś powiedział, że praca ręczna potrzebna jest dla zwalczania lenistwa, niewystarczające to tłumaczenie. Lepiej by bowiem można zwalczać lenistwo przez wykonywanie cnót moralnych, do czego służą bogactwa, na przykład dawaniem jałmużny i tym podobnych, niż przez pracę ręczną. Oprócz tego. Daremną byłaby rada ubóstwa dana tylko dlatego, by ludzie, którzy przyjęli ubóstwo, nie oddawali się lenistwu, i życie zapełniali pracą ręczną, gdyby rada ta nie odnosiła się do tego, by się oddawali szlachetniejszym zajęciom, niż te, które są udziałem człowieka w zwykłym życiu.

Gdyby zaś ktoś powiedział, że potrzebna jest praca ręczna dla uśmierzenia pożądliwości cielesnej, nie ma to żadnego związku z zagadnieniem. Rozważamy tu bowiem, czy jest rzeczą konieczną, by ci, którzy obrali dobrowolne ubóstwo, zdobywali utrzymanie pracą ręczną. Oprócz tego. Pożądliwość cielesną można zwyciężyć wielu innymi sposobami, mianowicie przez posty, czuwania i tym podobne środki. Pracy ręcznej mogą w tym celu używać także bogaci, którzy nie potrzebują pracować dla zdobycia pożywienia.

Mamy jeszcze inny sposób życia, że mianowicie ci, którzy obrali dobrowolne ubóstwo, żyją z tego co zarobią inni, którzy przez utrzymanie swego majątku pragną przyczynić się do doskonałości życia tych, którzy obrali dobrowolne ubóstwo. I wydaje się, że Chrystus Pan wraz ze swymi uczniami obrał ten sposób życia, czytamy bowiem u Łukasza (Łk 8, 2-3), że niektóre niewiasty szły za Chrystusem i służyły mu z majętności swoich.

Lecz i ten sposób życia nie wydaje się odpowiedni. Nie wydaje się bowiem rzeczą rozumną, by ktoś oddał swój majątek, a żył z cudzego.

Oprócz tego. Wydaje się rzeczą niestosowną, brać coś od drugich, a nic im nie dawać; dając bowiem i otrzymując, zachowuje się równość sprawiedliwości. Można jednak przyjąć, by ktoś żył z tego, co od innych otrzyma, jeżeli im za to oddaje jakieś przysługi. Dlatego też kapłani i kaznodzieje, którzy ludowi udzielają nauki bożej i innych rzeczy bożych, słusznie otrzymują od niego utrzymanie: godzien jest robotnik strawy swojej, jak mówi Chrystus Pan (Mt 10, 10). Dlatego to mówi Apostoł (1 Kor 9, 13-14): Pan postanowił tym, którzy ewangelię opowiadają, aby z ewangelii żyli; a którzy ołtarzowi usługują, uczestnikami są ołtarza. Wydaje się więc, że jest nieodpowiednim, by ci, którzy ludowi żadnej posługi nie oddają, otrzymywali od niego środki do życia.

Podobnie. Wydaje się, że ten sposób życia jest dla innych szkodliwy. Są bowiem tacy, którzy z konieczności muszą żyć z dobroczynności innych, mianowicie ci, którzy z powodu ubóstwa i choroby nie mogą się utrzymać. I trzeba by umniejszyć to, co oni utrzymują, jeżeliby należało utrzymywać z dobroczynności tych, którzy dobrowolne obierają ubóstwo; ludzie bowiem ani nie potrafią dawać, ani też nie dają chętnie na utrzymanie wielkiej ilości ubogich. Stąd i Apostoł (1 Tm 5, 16) napomina, jeśli który wierny ma wdowy, niechże je opatruje, a niechaj Kościół nie będzie obciążony, aby dostało się tym, które są prawdziwie wdowami. Jest więc rzeczą niestosowną, by ludzie, którzy przyjmują ubóstwo, obierali ten sposób życia.

Co więcej. Do doskonałości cnoty potrzeba przede wszystkim swobody ducha, gdy się ją bowiem usunie, może człowiek łatwo brać udział w grzechach innych ludzi, czy to jawnie się na nie godząc, lub wychwalając je przez pochlebstwo, czy też zachowując się obłudnie. Przeszkadza zaś bardzo tej swobodzie powyższy sposób życia; niemożliwym jest bowiem, by człowiek nie obawiał się obrazić tego, z którego dobroczynności żyje. Powyższy więc sposób życia przeszkadza doskonałości cnoty, która jest celem dobrowolnego ubóstwa. I tak się wydaje, że nie jest stosowny ten sposób życia dla tych, którzy dobrowolnie żyją w ubóstwie.

Co więcej. Nie można liczyć na to, co jest zależne od cudzej woli. Lecz zależy to od woli dającego, by dawał coś z tego, co posiada. A zatem ten sposób życia nie zaopatruje wystarczająco tych, którzy chcą żyć w dobrowolnym ubóstwie.

Oprócz tego. Jest rzeczą konieczną, by ubodzy, którzy mają się utrzymywać z tego, co otrzymają od innych, przedstawiali swe potrzeby innym, i prosili o to, co im trzeba. Takie żebractwo zaś wywołuje pogardę i żebrzący stają się dla nich uciążliwymi; ludzie uważają się bowiem za wyższych od tych, którzy potrzebują ich wsparcia; i przeważnie dają je niechętnie. Trzeba zaś, by ci, którzy oddają się życiu doskonałemu, byli czczeni i kochani, by w ten sposób łatwiej ich naśladowano, i ubiegano się o nabycie cnoty. Życie z żebractwa jest więc rzeczą szkodliwą dla tych, którzy dla doskonałości cnoty dobrowolnie obierają ubóstwo.

Oprócz tego. Mąż doskonały powinien nie tylko unikać zła, lecz także tych rzeczy, które mają pozór zła; mówi bowiem Apostoł (1 Tes 5, 22): „Od wszelkiego podobieństwa złego się powściągajcie”. A Filozof mówi, że człowiek cnotliwy powinien nie tylko unikać tego co złe, lecz i tych rzeczy, które się wydają złymi. Żebractwo zaś ma pozory zła, gdyż wielu żebrze dla dochodu. Mężowie doskonali nie powinni więc obierać tego sposobu życia.

Podobnie. Na to jest dana rada o dobrowolnym ubóstwie, by umysł człowieka, uwolniony od troski o rzeczy ziemskie, swobodniej zajmował się Bogiem. Ten sposób zaś życia z żebractwa pełen jest trosk; wydaje się bowiem, że większej trzeba zapobiegliwości, by zdobyć dobra innych, niż by używać własnych dóbr. Nie wydaje się więc ten sposób życia stosownym dla tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo.

Gdyby zaś ktoś chciał pochwalać żebractwo ze względu na pokorę, wydaje się, że mówi zupełnie nierozumnie. Pokorę bowiem pochwala się, o ile się gani wyniosłość ziemską, polegającą na bogactwach, zaszczytach, sławie i tym podobnych rzeczach; ale nie gani się wzniosłości cnoty, odnośnie do której powinniśmy być wspaniałomyślni. Należałoby zatem gardzić pokorą, gdyby ktoś dla pokory czynił coś, co się sprzeciwia wzniosłości cnoty. Sprzeciwia się jej zaś żebractwo, czy to dlatego, że cnotliwiej jest dawać, niż otrzymywać, czy to dlatego, że ma pozory zła, jak to powiedziano. Nie należy więc wychwalać żebractwa ze względu na pokorę.

Byli zaś tacy, którzy oddając się życiu doskonałemu mówili, że nie należy się troszczyć o nic, nie żebrać, nie pracować, żadnej posiadłości sobie nie zostawiać, lecz tylko od Boga oczekiwać utrzymania życia: z powodu słów powiedzianych u Mat. (Mt 6, 25): „Nie troszczcie się o duszę waszą, co byście jedli, ani o ciało wasze, czym byście się odziewali”; i znowu (Mt 6, 34): „Nie troszczcież się o jutrze”. Wydaje się to zaś zupełnie nierozumne.

Głupstwem jest bowiem chcieć celu, a nie chcieć środków do celu. Troszczy się zaś człowiek o to, jak zdobyć pożywienie i ono jest celem tej troski. Ci więc, którzy nie mogą żyć bez pożywienia, muszą się o pożywienie troszczyć.

Oprócz tego. Należy unikać trosk w sprawach ziemskich tylko dlatego, że to przeszkadza kontemplacji rzeczy wiecznych. Nie może zaś człowiek będąc obarczony śmiertelnym ciałem, żyć i nie czynić wielu rzeczy, które mu przeszkadzają w kontemplacji, jak na przykład nie może nie spać, nie jeść i tak dalej. Nie należy więc też usuwać troski o te rzeczy, które są do życia konieczne, dlatego, że przeszkadzają kontemplacji.

Wynika stąd także dziwna niedorzeczność. Tak samo można by bowiem powiedzieć, gdyby ktoś nie chciał chodzić, ani ust otwierać do jedzenia, ani uchylić głowy przed mieczem, czy spadającym kamieniem, lecz oczekiwałby, by Bóg wkroczył swoim działaniem. Jest to kuszeniem Pana Boga. Nie należy więc całkowicie usunąć troszczenia się o pożywienie.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.