Księga III, Rozdział 134
Rozwiązanie zarzutów powyższych stawianych ubóstwu
Nietrudno, po tym co powiedzieliśmy, rozwiązać argumenty zwalczające ubóstwo.
Chociaż bowiem człowiek z natury pragnie gromadzić to, co jest potrzebne do życia, jak to twierdził pierwszy argument, jednakże nie w ten sposób, by każdy człowiek miał się tą samą pracą zajmować. Ani nawet bowiem pszczoły nie oddają się wszystkie temu samemu zajęciu, ale niektóre zbierają miód, inne budują mieszkania z wosku, a królowe się tym wszystkim nie zajmują. I podobnie powinno być wśród ludzi. Ponieważ wiele jest rzeczy potrzebnych człowiekowi do życia, którym człowiek sam podołać nie potrafi, różni ludzie powinni oddawać się różnym zajęciom, tak, by na przykład jedni byli rolnikami, inni strzegli zwierząt, inni byli budowniczymi i tym podobnie. A ponieważ człowiek ma nie tylko cielesne potrzeby, lecz bardziej jeszcze duchowe, muszą także niektórzy zajmować się rzeczami duchowymi dla doskonalenia drugich; i ci powinni być uwolnieni od troski o rzeczy doczesne. Tym zaś rozdaniem różnych zajęć różnym osobom zajmuje się opatrzność boża, w ten sposób, że daje skłonność jednym ku takim zajęciom, a drugim ku innym.
Jasnym jest tu zatem, że ci, którzy wyrzekają się rzeczy doczesnych, nie pozbawiają się środków do życia, jak to twierdził drugi argument. Pozostaje im bowiem prawdopodobna nadzieja podtrzymywania swego życia czy to z własnej pracy, czy z dobroczynności innych, bądź to w postaci wspólnego majątku, czy codziennego pożywienia. Jak bowiem mówi Filozof: to co możemy u przyjaciół, sami niejako możemy uczynić, tak też to, co posiadają nasi przyjaciele, i my w pewien sposób posiadamy.
Powinna zaś między ludźmi być wzajemna przyjaźń, przez którą by sobie nawzajem oddawali przysługi, czy to w rzeczach duchowych, czy doczesnych. Większą zaś rzeczą jest wspomóc kogoś w rzeczach duchowych, niż w rzeczach doczesnych; rzeczy duchowe są bowiem doskonalsze od doczesnych i potrzebniejsze do osiągnięcia celu szczęśliwości. Kto więc pozbawia się możności wspomagania innych w rzeczach doczesnych, przez obranie dobrowolnego ubóstwa, na to, by zdobyć rzeczy duchowe, przez które pożyteczniej może innych wspomagać, nie postępuje niezgodnie z dobrem społeczności ludzkiej, jak to podawał trzeci argument.
Wynika zaś jasno z tego, że bogactwa są pewnym dobrem człowieka, o ile są podporządkowane dobru rozumu, ale nie są dobrami same w sobie. Stąd nic nie przeszkadza, by ubóstwo było lepsze, jeśli ono kieruje człowieka do dobra doskonalszego. I taką jest odpowiedź na czwarty zarzut.
A ponieważ ani bogactwa, ani ubóstwo, ani żadne dobro zewnętrzne nie jest samo przez się dobrem człowieka, lecz tylko o tyle, o ile podporządkowane jest dobru rozumu, mogą niektóre z tych dóbr stać się powodem grzechu, gdy człowiek nie posługuje się nimi według wymagań rozumu. Nie należy jednak z tego powodu uważać je za złe absolutnie, lecz złem będzie tylko zły ich użytek. I dlatego nie należy potępiać ubóstwa ze względu na jakieś zło, które czasami z okazji ubóstwa powstaje, jak to usiłował dowieść piąty argument.
Tutaj należy także rozważyć, że powiedzenie, iż cnota leży w pośrodku, nie rozumie się odnośnie do ilości używanych dóbr zewnętrznych, lecz odnośnie do miary, którą dyktuje rozum. Zdarza się stąd niekiedy, że to, co jest przesadzone odnośnie do ilości rzeczy zewnętrznych, jest właściwą miarą według sądu rozumu. Tak na przykład nikt nie dąży do uczynienia większych rzeczy niż człowiek wspaniałomyślny, i nikt hojnością nie przewyższa wspaniałomyślnego. A zatem zachowuje on należytą miarę, nie odnośnie do ilości wydatków, i tym podobnie, ale odnośnie do tego, że trzyma się miary rozumu, ani jej nie przekraczając, ani od niej nie odstępując. A miara ta odnosi się nie tylko do ilości danej rzeczy, ale i warunków osobistych, intencji, i okoliczności miejsca i czasu i tym podobnych rzeczy, których potrzeba w aktach cnót. Nie sprzeciwia się więc cnocie ten, kto przyjął ubóstwo, chociaż wszystko opuścił. I nie jest rozrzutnym, gdy to czyni dla słusznego celu i gdy zachowuje inne słuszne warunki. Większą bowiem rzeczą jest narażać się na śmierć, co jednak człowiek czyni przez cnotę męstwa, w odpowiednich okolicznościach, niż dla słusznego celu wszystko opuścić, co się posiada. I w ten sposób rozwiązuje się szósty argument.
Przytoczone słowa Salomona nie zawierają zaś sprzeczności z tym, co powiedziano, jasnym jest bowiem, że mówi on o ubóstwie przymusowym, które zwykle daje sposobność do kradzieży.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.