Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 135

Zarzutów stawianych przeciwko różnym sposobom życia tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo

Należy następnie rozważyć, w jaki sposób powinni żyć ci, którzy obierają dobrowolne ubóstwo.

Pierwszy sposób, mianowicie, by za cenę sprzedanych posiadłości wszyscy wspólnie żyli, jest wystarczający, ale nie na długo. I dlatego Apostołowie zaprowadzili ten sposób życia wśród wiernych w Jerozolimie, że przewidywali, natchnieni przez Ducha św., że niedługo pozostaną razem w Jerozolimie, czy to z powodu przyszłych prześladowań ze strony Żydów, czy to z powodu grożącego miastu i ludności zniszczenia; stąd należało tylko na krótki czas zabezpieczyć wiernych. I z tego powodu nie czytamy, by, przeszedłszy do pogan, wśród których Kościół miał być założony na stałe i trwać, ten sposób życia tam zaprowadzili.

Jednakowoż nadużycia, które mogą się zdarzyć wśród rozdzielających te posiadłości, nie są argumentem przeciwko temu sposobowi życia. Zdarzyć się to bowiem może we wszystkich formach współżycia ludzkiego; tu zaś zachodzi ta możliwość mniej o tyle, że wydaje się mało prawdopodobnym, by nadużycia popełniali ci, którzy dążą do życia doskonałego. Zaradzić złemu można też w ten sposób, że się wybiera sumiennych zarządców. Stąd za czasów Apostołów wybrano Szczepana i innych, których uważano za godnych tego urzędu.

Drugim sposobem, odpowiednim dla tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo, jest, by żyli ze wspólnej posiadłości.

Nie ma w tym sposobie życia nic ubliżającego doskonałości, do której dążą ci, którzy obierają dobrowolne ubóstwo. Może bowiem jeden spośród nich lub niewielu zajmować się gospodarowaniem posiadłościami, i w ten sposób inni, którzy by nie mieli już troski o rzeczy doczesne, mogliby swobodnie zajmować się rzeczami duchowymi, co jest zyskiem dobrowolnego ubóstwa. Nie ujmuje to także niczego doskonałości życia tym, którzy tę troskę za innych przyjmują; co bowiem, jak się wydaje, tracą dla braku spokoju, zyskują znowu przez posłuszeństwo miłości, na czym polega też doskonałość życia.

Nie naraża także ten sposób życia na niezgodę z powodu wspólnych posiadłości. Tacy mają bowiem obierać dobrowolne ubóstwo, którzy gardzą rzeczami doczesnymi; wśród takich zaś nie może wybuchnąć niezgoda z powodu wspólnie posiadanych dóbr doczesnych, zwłaszcza że nie mają do oczekiwania od rzeczy doczesnych nic innego, jak tylko tego, co konieczne dla życia; i że zarządzający powinni być uczciwi. Nie można też potępiać tego rodzaju życia dlatego, że niektórzy go nadużywają, źli bowiem i dobrych rzeczy źle używają, jak i dobrzy ludzie złych rzeczy używają na dobre.

Także i trzeci sposób życia jest odpowiedni dla tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo, mianowicie, by żyli z pracy ręcznej.

Nie jest bowiem niedorzecznym zrzekać się rzeczy doczesnych, a potem znowu pracą ręczną je zdobywać, jak to twierdził pierwszy zarzut. Posiadanie bowiem bogactw wymagało i zapobiegliwości w zdobywaniu, lub przynajmniej w zachowaniu ich, i pociągało do siebie serce człowieka; nie ma zaś tego, gdy ktoś stara się pracą ręczną zdobyć sobie codzienne utrzymanie.

Jest zaś jasnym, że niewiele czasu potrzeba na to, by pracą ręczną zdobywać pożywienie potrzebne dla utrzymania natury, i niewiele tu trzeba troski. Lecz na to, by zbierać bogactwa, lub zdobywać niekonieczne pożywienie pracą ręczną, do czego dążą pracując świeccy, trzeba poświęcić wiele czasu i wiele troski. I to jest odpowiedź na drugi argument.

Należy zaś rozważyć, że Chrystus Pan w Ewangelii nie zakazał pracy, lecz zbytniego troskania się o rzeczy potrzebne do życia. Nie powiedział bowiem: Nie pracujcie, ale: Nie troskajcie się. I dowodzi tego argumentem a fortiori. Jeśli bowiem Opatrzność Boża opiekuje się ptakami i liliami, które są niższymi stworzeniami, i nie mogą pracować i wykonywać tych dzieł, którymi ludzie zdobywają sobie pożywienie, tym bardziej będzie się opiekować ludźmi, którzy są wyższymi stworzeniami i którym dała zdolności szukania pożywienia własną pracą, by nie musieli doznawać zbytniej troski o konieczne potrzeby życia. Widać stąd, że przytoczone słowa Chrystusa Pana nie potępiają tego sposobu życia.

Nie można też odrzucać tego sposobu życia dlatego, że jest niewystarczający. Zdarza się bowiem tylko niekiedy, że ktoś nie może pracą rąk własnych tyle zarobić, ile by wystarczyło na konieczne utrzymanie, czy to z powodu choroby, czy innego podobnego powodu. Nie należy zaś odrzucać jakiegoś sposobu życia dlatego, że zawodzi w niektórych wypadkach; zdarza się to bowiem i w naturze i we woli. Nie ma też takiego sposobu życia człowieka, przez który można by go tak zaopatrzyć, by nigdy nie odczuwał braków; i bogactwa bowiem można stracić przez kradzież lub rabunek; i podobnie ten, kto żyje z pracy swych rąk, może zesłabnąć. Pozostaje jednak pewne lekarstwo na powyższy sposób życia; mianowicie, by temu, któremu praca nie wystarcza do utrzymania się, pomagali czy to inni, z tego samego ośrodka, którzy mogą więcej pracować, niż im to jest konieczne; lub nawet ci, którzy mają ku temu środki, na mocy naturalnego prawa miłości i przyjaźni, którą jeden człowiek drugiemu potrzebującemu pomaga. Stąd, Apostoł po powiedzeniu (2 Tes 3, 10): „Kto nie chce robić, niech też nie je”, mówi, z powodu tych, którzy nie mogą sami własną pracą zdobyć utrzymania, napominając innych: „A wy nie ustawajcie, dobrze czyniąc” (2 Tes 3, 13).

A ponieważ niewiele potrzeba do koniecznego utrzymania, nie muszą ci, którzy poprzestają na małym, wiele czasu poświęcać, by zaspokoić swe potrzeby pracą ręczną. I tak nie jest im ona przeszkodą w innych zajęciach duchowych, dla których przyjęli dobrowolnie ubóstwo, zwłaszcza że pracując rękami mogą myśleć o Bogu i chwalić Go i czynić tym podobne rzeczy, które powinni czynić ci, którzy żyją na osobności. Aby jednak nie była im ta praca zupełną przeszkodą w pracy duchowej, mogą im pomagać dobroczynnie inni wierni.

Chociaż zaś nie przyjmuje się dobrowolnie ubóstwa na to, aby usunąć lenistwo, lub umartwiać ciało pracą ręczną, gdyż to mogą czynić nawet bogaci, to jednak nie ma wątpliwości, że praca ręczna się do tego przyczynia, nawet gdy się usunie konieczność utrzymania się. Lenistwo jednak można usunąć przez inne pożyteczniejsze zajęcia, a pożądliwość ciała poskromić skuteczniejszymi środkami. Stąd dla takich przyczyn nie muszą pracować ci, którzy mają z czego żyć, lub mieć mogą. Zmusza bowiem do pracy ręcznej tylko konieczność zdobycia utrzymania, dlatego mówi Apostoł w (2 Tes 3, 10): „Kto nie chce robić, niech też nie je”.

Także czwarty sposób, by żyć z ofiar składanych przez innych, odpowiedni jest dla tych, którzy przyjmują dobrowolnie ubóstwo.

Nie jest bowiem rzeczą nieodpowiednią, by ten, kto zrzeka się swego majątku dla pożytku innych, utrzymywał się z ofiar innych. Gdyby tak bowiem nie było, społeczeństwo ludzkie nie mogłoby istnieć; gdyby bowiem każdy troszczył się tylko o własne sprawy, nie byłoby nikogo, kto by dbał o dobro ogólne. Jest więc korzystnym dla społeczeństwa ludzkiego, by ci, którzy, zrzekłszy się zapobiegania o własne sprawy, służą użyteczności powszechnej, utrzymywani byli przez tych, których pożytkowi służą; dlatego i żołnierze żyją z opłat innych, a kierowników państwa utrzymuje skarb. Ci zaś, którzy przyjmują dobrowolne ubóstwo, by iść za Chrystusem, i dlatego wszystko opuszczają, by służyć użyteczności powszechnej, przyświecają ludowi mądrością, uczonością i przykładem, lub podtrzymują go modlitwami i wstawiennictwem.

Wynika stąd także, że nie ma w tym nic brzydkiego, że żyją z tego, co im dadzą inni, oddają im to bowiem większymi rzeczami, przyjmując dary doczesne dla utrzymania życia, a obdarzając innych darami duchowymi. Stąd też mówi Apostoł (2 Kor 8, 14): „Wasza obfitość”, mianowicie w rzeczach doczesnych, „niech dołoży ich niedostatkowi”, w tych rzeczach; „aby też ich obfitość”, mianowicie w rzeczach duchowych, „była dołożeniem waszego niedostatku”. Kto bowiem pomaga drugiemu, uczestniczy w jego dziełach, i w dobrym i w złym.

Gdy zaś przykładem swym nakłaniają innych do cnoty, wtedy ci, którzy korzystają z ich przykładów, mniej się przywiązują do bogactw, widząc, że inni dla doskonałości życia zupełnie się wyrzekają bogactw. Im mniej zaś człowiek przywiązuje się do bogactw i im więcej się skłania ku cnocie, z tym większą łatwością rozdaje to, co posiada, potrzebującym. Stąd ci, którzy przyjmują dobrowolnie ubóstwo, i żyją z tego, co dadzą inni, stają się raczej użyteczniejszymi dla innych ubogich, przez zachęcanie innych słowem i przykładem do dzieł miłosierdzia, niżby się mieli stawać szkodliwymi przez przyjmowanie ofiar na utrzymanie życia.

Jest też rzeczą jasną, że ludzie udoskonaleni w cnocie, jakimi powinni być ci, którzy przyjmują dobrowolne ubóstwo, gardząc bogactwem, nie tracą swobody ducha dla tak drobnej przyczyny, jaką jest przyjmowanie od innych tego, co potrzeba dla zaspokojenia ich potrzeb; człowiek bowiem traci swobodę ducha tylko dla tych rzeczy, które opanowywują jego uczucia. Nie będzie więc człowiek tracił swobody ducha dla tych rzeczy, którymi gardzi, gdy je otrzyma.

Chociaż zaś utrzymanie tych, którzy żyją z tego, co otrzymają, zależy od dobrej woli dających, nie jest to jednak z tego powodu niewystarczającym dla podtrzymania życia ubogich Chrystusa. Nie zależy to bowiem od woli jednego, lecz od woli wielu. Nie jest zaś prawdopodobnym, by wśród wielkiej rzeszy wiernych nie było wielu, którzy by chętnym sercem nie wspomagali potrzeb tych, których czczą dla doskonałości ich cnoty.

Nie jest zaś też rzeczą nieodpowiednią, jeśli przedstawiają swe potrzeby i proszą o to, co im jest konieczne, bądź to dla drugich, bądź dla siebie. Czytamy bowiem, że czynili to także Apostołowie; nie tylko dla siebie przyjmowali, co im było potrzebne, a było to raczej nakazem niż prośbą, od tych, którym głosili Ewangelię, według postanowienia Chrystusa Pana, by ci, którzy Ewangelię opowiadają, z Ewangelii żyli (1 Kor 9, 14), ale także przyjmowali i dla ubogich w Jerozolimie (Dz 11, 27), którzy zrzekali się posiadłości i żyli w ubóstwie, choć nie głosili Ewangelii poganom; lecz z ich przewodnictwa duchowego mogli korzystać ci, którzy ich utrzymywali. Stąd apostoł doradza, by ich utrzymywać z jałmużny, nie dawanej z nakazu, lecz z dobrej woli; a jest to tym samym, co żebranie. Takie żebranie jednak nie czyni ludzi pogardy godnymi, jeśli odbywa się umiarkowanie, jeśli ktoś prosi o rzeczy konieczne, nie zbytkowne i nie natrętnie i z uwzględnieniem warunków osób, które się prosi, i miejsca i czasu; z czego powinni sobie zdawać sprawę ci, którzy oddają się życiu doskonałemu.

Wynika stąd także, że w takim żebraniu nie ma nic brzydkiego. Tak by zaś było, gdyby się odbywało natrętnie i niedelikatnie, dla dogodzenia sobie lub dla rzeczy zbytecznych.

Żebranie jest zaś, jak widzimy, połączone z pewnym poniżeniem. Jak bowiem niższą rzeczą jest być biernym, niż być czynnym, tak też niższą rzeczą jest brać niż dawać, i być rządzonym i słuchać, niż rządzić i rozkazywać; chociaż może to być zrównoważone pewnymi okolicznościami. Wybrać zaś dobrowolnie to, co poniża, jest aktem upokorzenia; jednak nie bezwzględnie, lecz tylko o ile to jest potrzebne. Skoro bowiem pokora jest cnotą, nie czyni nic nieroztropnie. Nie należy to więc do pokory, lecz do głupoty, gdy ktoś przyjmuje wszelkie poniżenia; lecz jest aktem pokory, gdy ktoś nie odmawia tego, czego wymaga akt cnoty, z obawy poniżenia się, na przykład gdy miłość wymaga, by oddać bliźnim jakąś usługę poniżającą, i tej usługi się nie odmawia z obawy upokorzenia. Jeśli więc do prowadzenia doskonałego życia w ubóstwie potrzeba, by ktoś żebrał, to przyjęcie tego upokorzenia należy do cnoty. Czasem jest też rzeczą cnotliwą przyjmować to, co upokarza, choć tego nie wymaga nasze zajęcie, jeżeli przez to zachęcamy naszym przykładem tych, którzy są do tego zobowiązani, by czynili to z większą łatwością; wódz bowiem także czasami spełnia pracę zwykłego żołnierza, by innych zachęcić. Czasami też dla nabycia cnoty posługujemy się jak lekarstwem upokorzeniami. Na przykład, gdy ktoś jest skłonny do niepowściągliwego wynoszenia się, może z pożytkiem, zachowawszy odpowiednią miarę, posługiwać się upokorzeniami, czy to z własnej woli, czy na czyjś rozkaz, by poskromić wyniosłość ducha; czyniąc tak bowiem, siebie samego zrównuje niejako z najniższymi ludźmi, którzy zajmują się najniższymi zajęciami.

Nierozumnym jest zaś błąd tych, którzy myślą, że Bóg zakazuje wszelkiego zapobiegania o utrzymanie. Wszelka bowiem czynność wymaga zapobiegliwości. Gdyby więc człowiek zupełnie nie troszczył się o sprawy materialne, wynikałoby stąd, że nie ma wykonywać żadnej czynności materialnej; jest to zaś niemożliwe i nierozumne. Każdej rzeczy przepisał Bóg bowiem działalność odpowiednią do właściwości jej natury. Człowiek zaś złożony jest z natury cielesnej i duchowej. Z rozrządzenia Bożego jest więc rzeczą konieczną, by wykonywał i czynności materialne i zajmował się duchowymi; jest on zaś tym doskonalszy, im więcej zajmuje się rzeczami duchowymi, nie na tym zaś polega doskonałość ludzka, by człowiek żadnych czynności materialnych nie spełniał; skoro bowiem czynności materialne odnoszą się do tego, co jest potrzebne do zachowania życia, zaniedbuje swe życie ten, kto te czynności pomija, a każdy jest obowiązany do zachowania go. Oczekiwanie zaś pomocy od Boga w tych rzeczach, w których człowiek może sobie sam dać radę, własnym wysiłkiem, i wstrzymywanie się od działania, jest głupotą i kuszeniem Boga. Należy bowiem to do dobroci Bożej, by miała pieczę o rzeczach, nie czyniąc wszystkiego bezpośrednio, lecz pobudzając innych do właściwych im czynności, jak to powyżej wykazano. Nie należy więc oczekiwać, by Bóg pomagał człowiekowi, który się wstrzymał od wszelkiej czynności, którą by sobie sam mógł pomóc; sprzeciwia się to bowiem rozrządzeniu Boga i Jego dobroci.

Ale ponieważ, choć od nas zależy nasze działanie, to jednak nie od nas zależy, by czynności nasze otrzymały właściwy swój cel, z powodu przeszkód, jakie zajść mogą; Bożej dyspozycji podlega, co wyniknie z każdej czynności. Nakazuje więc Chrystus Pan, byśmy nie troszczyli się o te rzeczy, które należą do Boga; mianowicie o wynik naszych czynności; nie zabronił zaś zapobiegliwości o to, co do nas należy, mianowicie o nasze działanie. A zatem nie działa przeciwko nakazom Bożym ten, kto zabiega dookoła tych rzeczy, które sam ma czynić; ale ten, kto troszczy się o to, co stąd może wyniknąć, nawet gdy wykona swe czynności, w ten sposób, że pominie to, co należy czynić, by zapobiec możliwym wynikom, chociaż powinniśmy tu ufać Opatrzności Bożej, która podtrzymuje nawet ptaki i rośliny; wydaje się bowiem, że taka zapobiegliwość podobna jest do błędu pogan, którzy przeczą istnieniu Opatrzności. Dlatego to Chrystus Pan kończy słowami: „Nie troszczcież się tedy o jutrze” (Mt 6, 34). Nie zabrania przez to, byśmy zachowali to, co nam na dzień jutrzejszy będzie potrzebne we właściwym czasie, lecz byśmy nie troszczyli się o wypadki przyszłe z pewnym zwątpieniem w pomoc boską, lub byśmy się nie zajmowali dziś troską, która przypadnie na dzień jutrzejszy, każdy dzień ma bowiem swoją troskę, stąd dodano: „Dosyć ma dzień na swej nędzy”.

Tak więc widzimy, że różne są odpowiednie sposoby życia tych, którzy obierają dobrowolne ubóstwo. Wśród nich ten jest pochwały godniejszy, który ducha człowieka uwalnia bardziej od troski o rzeczy doczesne i zajmowania się nimi.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.