Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 136

O błędnym mniemaniu tych, którzy zwalczają zupełną wstrzemięźliwość

Podobnie jak przeciwko doskonałości ubóstwa, tak i przeciwko dobru wstrzemięźliwości podnosiły się głosy niektórych ludzi, opacznie rozumujących. Usiłowali oni poniżej podanymi, lub im podobnymi argumentami odrzucić dobro wstrzemięźliwości.

Związek mężczyzny i niewiasty skierowany jest bowiem do dobra gatunku. Bardziej boskim jest zaś dobro gatunku, niż dobro jednostki. Bardziej więc grzeszy, kto całkowicie wstrzymuje się od aktu zachowującego gatunek, niżby grzeszył, gdyby wstrzymywał się od aktu zachowującego jednostkę, na przykład od jedzenia i picia itd.

Co więcej. Z rozporządzenia Bożego otrzymał człowiek części ciała zdolne do rodzenia, a także władzę pożądawczą, która ku temu pobudza, i inne rzeczy ku temu skierowane. Wydaje się więc, że przeciw rozporządzeniu Bożemu działa ten, kto całkowicie się wstrzymuje od tego aktu.

Podobnie. Jeśli jest dobrem, by jeden był wstrzemięźliwym, to lepszym jest, by wielu było wstrzemięźliwymi, a najlepszym, by takimi byli wszyscy. Lecz wyniknęłoby stąd, że rodzaj ludzki by zginął. Nie jest więc dobrem, by człowiek był całkowicie wstrzemięźliwy.

Co więcej. Czystość jak i inne cnoty polegają na umiarkowaniu. Jak więc nie postępuje cnotliwie ten, kto idzie za każdą pożądliwością i jest nieumiarkowany, tak też nie postępuje cnotliwie, kto całkowicie jest wstrzemięźliwy i niewrażliwy na pożądliwości.

Oprócz tego. Nie jest możliwym, by nie powstawały w człowieku pożądliwości cielesne. Sprzeciwianie się zaś całkowicie pożądliwościom i niejako nieustanna z nimi walka przynosi duszy więcej niepokoju, niż umiarkowane ich używanie. Skoro więc niepokój ducha sprzeciwia się najbardziej doskonałości cnoty, wydaje się, że sprzeciwia się to doskonałości cnoty, by ktoś zachowywał zawsze wstrzemięźliwość.

Takie są zatem zarzuty przeciwko zupełnej wstrzemięźliwości. Można by do nich także dodać nakaz Boży dany pierwszym rodzicom: „Roście i mnóżcie się i napełniajcie ziemię” (Rdz 1, 28) i (Rdz 9, 1). Chrystus Pan w Ewangelii tego nie odwołuje, lecz bardziej jeszcze, jak się wydaje, potwierdza, jak to czytamy w (Mt 19, 6): „Co Bóg złączył, człowiek niech nie rozłącza”, mówiąc o związku małżeńskim. Temu nakazowi wyraźnie sprzeciwiają się zaś ci, którzy zachowują zupełną wstrzemięźliwość. Wydaje się więc, że zachowanie zupełnej wstrzemięźliwości jest rzeczą niedozwoloną.

Nietrudno zaś na te zarzuty odpowiedzieć na mocy tego, co powiedziano powyżej.

Należy bowiem rozważyć, że inaczej trzeba rozumować o tych rzeczach, które należą do potrzeb poszczególnego człowieka, a inaczej o tych, które należą do ogólnych potrzeb ludzkich. W te rzeczy bowiem, które są potrzebne poszczególnemu człowiekowi, należy zaopatrzyć każdego. Należą tu pokarm i napój, i inne rzeczy, które są konieczne do utrzymania jednostki. Stąd musi każdy używać pokarmu i napoju. W tych rzeczach zaś, które należą do ogólnych potrzeb ludzkich, nie potrzeba, ani też nie jest możliwym, by każdy z osobna je otrzymywał. Widzimy bowiem, że ludzie mają wiele potrzeb wspólnych, jak pokarm, napój, odzież, mieszkanie itp., których to potrzeb jeden człowiek nie może zaspokoić. I dlatego różni ludzie muszą mieć różne zajęcia, podobnie jak i w ciele różne członki ciała mają różne czynności. Ponieważ zaś rodzenie nie należy do potrzeb koniecznych jednostce, lecz do potrzeb całego gatunku, nie jest rzeczą konieczną, by wszyscy ludzie to czynili, lecz niektórzy, żyjąc wstrzemięźliwie, mogą się oddawać innym zajęciom, na przykład służbie wojskowej, lub kontemplacji.

I stąd wynika odpowiedź na drugi zarzut. Opatrzność Boża daje bowiem człowiekowi to, co jest potrzebne dla całego gatunku, nie jest jednak koniecznym, by każdy człowiek wszystkich tych rzeczy używał. Dana jest bowiem człowiekowi sztuka budownicza, sztuka wojskowa; a jednak nie muszą wszyscy być budowniczymi, ani wszyscy żołnierzami. Podobnie, choć człowiek otrzymał od Boga moc i środki rozradzania się, to jednak nie musi każdy człowiek to czynić.

Wynika stąd także odpowiedź na trzeci zarzut. Chociaż bowiem jest lepiej dla każdej jednostki, by się wstrzymywała od tego, co jest potrzebne dla dobra całości, a oddawała się lepszym rzeczom, to jednak nie jest lepszym, by wszyscy się od tego wstrzymywali. Widać to w porządku wszechświata; chociaż bowiem substancja duchowa jest lepszą niż substancja cielesna, to jednak nie byłby lepszym taki wszechświat, w którym byłyby tylko substancje duchowe, lecz byłby mniej doskonały. I chociaż w ciele zwierzęcia lepsze jest oko niż noga, to jednak zwierzę nie byłoby doskonałym, gdyby nie miało i oka i nogi. Podobnie też nie byłaby doskonałą powszechność rodzaju ludzkiego, gdyby nie było takich, którzy posługują się aktem rodzenia, i innych, którzy się od niego wstrzymują, i oddają się kontemplacji.

Co do czwartego zarzutu, że cnota musi być w pośrodku, odpowiada się nań tak samo, jak powyżej powiedziano o ubóstwie. To bowiem, że cnota jest w pośrodku, nie bierze się zawsze według ilości rzeczy regulowanej rozumem; lecz według miary samego rozumu, który dosięga należnego celu, i waży odpowiednie okoliczności. I tak zupełną wstrzemięźliwość bez racji rozumnej nazywa się brakiem wrażliwości. Jeśli się zaś kierować rozumem, cnota polega na tym, co przewyższa zwykły sposób życia człowieka, sprawia bowiem, że ludzie uczestniczą w pewnym podobieństwie Bożym; stąd mówi się, że dziewictwo czyni podobnymi do aniołów (Mt 22, 30).

Na piąty zarzut należy odpowiedzieć, że troska i zajęcie tych, którzy żyją w małżeństwie, o żonę, dzieci i zdobycie środków do życia, trwa nieustannie. Niepokój zaś, który człowieka męczy z powodu walki z pożądliwością, zdarza się tylko czasami. Zmniejsza się też ten niepokój, gdy człowiek się nań nie godzi; im się bowiem bardziej ktoś oddaje przyjemnościom cielesnym, tym bardziej w nim wzrasta ich pożądanie. Pożądliwość osłabia się też przez posty i inne ćwiczenia cielesne, stosowne dla tych, którzy chcą zachować wstrzemięźliwość. Używanie zaś przyjemności cielesnych bardziej odwraca umysł od wzniosłych wyżyn i przeszkadza w kontemplacji rzeczy duchowych, niż niepokój pochodzący od opierania się pożądaniu tych przyjemności; przez używanie ich bowiem, zwłaszcza przyjemności cielesnych, umysł zagłębia się przede wszystkim w rzeczy cielesne; przyjemność bowiem sprawia, że pożądanie spoczywa w rzeczy przyjemnej. I dlatego tym, którzy oddają się kontemplacji rzeczy Bożych i jakiejkolwiek prawdy, szkodzi przede wszystkim oddawanie się przyjemnościom cielesnym, a bardzo pożytecznym jest wstrzymywanie się od nich. Chociaż zaś się mówi ogólnie, iż dla jednego człowieka lepiej jest zachować wstrzemięźliwość niż używać małżeństwa, nic nie przeszkadza, by dla drugiego lepszym było używanie małżeństwa. Stąd też Chrystus Pan, wspomniawszy o wstrzemięźliwości, mówi w (Mt 19, 11-12): „Nie wszyscy pojmują słowa tego. Kto może pojąć, niechaj pojmuje”.

Z tego, co powiedziano, wynika też odpowiedź i na ostatni zarzut, w sprawie nakazu danego pierwszym rodzicom. Nakaz ten bowiem odnosi się do naturalnej skłonności, która istnieje w ludziach, do zachowania gatunku przez akt rodzenia; jak powiedzieliśmy jednak, nie ma konieczności, by to wypełniali wszyscy, lecz tylko niektórzy.

Jak zaś nie jest odpowiednim, by każdy się wstrzymywał od małżeństwa, tak też nie jest to stosownym o każdym czasie, gdy potrzebne jest rozmnożenie się rodzaju; czy to z powodu małej ilości ludzi, jak to było na początku, gdy rodzaj ludzki zaczął się rozrastać, czy to dla małej liczby wiernego ludu, gdy potrzeba było, by się rozmnożył sposobem cielesnym, jak to było w Starym Testamencie. I dlatego rada o zupełnej wstrzemięźliwości została zachowana dla czasów Nowego Testamentu, w którym to czasie ilość wiernych mnoży się sposobem duchowym.

Byli zaś jeszcze inni, którzy chociaż nie potępiali zupełnej wstrzemięźliwości, to jednak zrównywali ją ze stanem małżeńskim; jest to herezja jowiniańska. Błędność tego mniemania widzimy dostatecznie z tego, co powyżej powiedziano; wstrzemięźliwość bowiem czyni człowieka zdolniejszym do wznoszenia umysłu ku rzeczom duchowym i boskim, i w pewien sposób wznosi go ponad stan ludzki, upodabniając niejako do aniołów.

Nie sprzeciwia się temu, co powiedziano, że niektórzy mężowie doskonałej cnoty żyli w małżeństwie, jak na przykład Abraham, Izaak i Jakub; im bowiem silniejszą jest cnota ducha, tym mniej może ją z jej wysokości cokolwiek strącić. A chociaż byli w stanie małżeńskim, nie mniej pomimo to umiłowali kontemplację prawdy i rzeczy Bożych; posługiwali się oni małżeństwem dla rozmnożenia wiernego ludu, odpowiednio do potrzeb owych czasów.

Także i doskonałość jakiejś osoby nie jest wystarczającym argumentem dla dowiedzenia doskonałości jakiegoś stanu; może bowiem ktoś w doskonalszym duchu posługiwać się mniejszym dobrem, niż ktoś inny większym dobrem. To zatem, że Abraham lub Mojżesz był doskonalszy od wielu, którzy zachowują wstrzemięźliwość, nie jest dowodem, że stan małżeński jest doskonalszy od stanu wstrzemięźliwości, lub że mu jest równy.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.