Księga III, Rozdział 138
Przeciwko tym, którzy zwalczają śluby
Wydawało się niektórym ludziom, że głupstwem jest zobowiązywać się ślubem do posłuszeństwa komukolwiek, lub do zachowania czegokolwiek. Im się bowiem coś dobrego czyni z większą wolnością woli, tym cnotliwszym się to wydaje. Wydaje się zaś, że im większa konieczność kogoś zmusza do zachowywania czegoś, z tym mniejszą wolnością to wykonuje. Wydaje się więc, że zasługuje na mniejszą pochwałę akt cnoty, dlatego, że zostaje wykonany z konieczności posłuszeństwa lub ślubu.
Ci, którzy w ten sposób rozumują, nie znają widocznie znaczenia wyrazu konieczność. Jest bowiem dwojaka konieczność. Jedna jest konieczność przymusu. I ta umniejsza chwałę uczynków cnotliwych, dlatego, że jest przeciwną temu co jest dobrowolne; przymusowym jest bowiem to, co się sprzeciwia czyjejś woli. Inną zaś jest konieczność wypływająca z pewnej skłonności wewnętrznej. I ta nie zmniejsza, lecz powiększa chwałę cnotliwego uczynku; sprawia bowiem, że wola z większym natężeniem dąży ku uczynkowi cnotliwemu. Jasnym jest bowiem, że im sprawność cnoty jest doskonalszą, tym silniej kieruje wolę do dobra cnoty, i tym mniej wola od dobra tego odstępuje. A gdy dosięgnie do celu doskonałości, wnosi ze sobą pewną konieczność czynienia dobrze, jak to jest u Błogosławionych, którzy nie mogą grzeszyć, co zobaczymy poniżej; a jednak nic z tego powodu nie ubywa ani woli wolności, ani uczynkowi dobroci.
Istnieje jeszcze inna konieczność wynikająca z celu; mówi się na przykład, że gdy ktoś chce przejechać morze, konieczny mu jest okręt. Jasnym jest, że i ta konieczność nie zmniejsza wolności woli, ani dobroci uczynków. Nawet przeciwnie, to, co ktoś czyni jako rzecz konieczną z powodu jej celu, zasługuje przez to samo na pochwałę, i to tym bardziej, im cel jest większy.
Jasnym jest również, że konieczność zachowania tego, co ktoś ślubował, lub posłuszeństwa temu, komu się ktoś poddał, nie jest koniecznością przymusu, ani nie pochodzi od konieczności wewnętrznej, ale od skierowania się do pewnego celu; musi bowiem człowiek, który złożył śluby, czynić to lub tamto, jeśli chce zachować ślub, lub zachować posłuszeństwo. Skoro więc cele te są godne pochwały, dlatego, że przez nie człowiek poddaje się Bogu, nie odbiera powyższa konieczność nic chwały należnej cnocie.
Należy dalej rozważyć, że gdy ktoś wypełnia to co ślubował, lub wykonuje rozkazy tego, komu się poddał dla Boga, uczynki jego godne są większej pochwały i nagrody. Zdarza się bowiem, że jeden uczynek należy do dwóch grzechów, gdy mianowicie czynność jednego grzechu spełniona jest dla celu drugiego grzechu; na przykład, gdy ktoś kradnie, by cudzołożyć, to czynność ta co do swego rodzaju należy do chciwości, ale co do swej intencji należy do pożądliwości. Tak samo zdarza się i w uczynkach cnotliwych, że mianowicie jeden uczynek cnotliwy zostaje spełniony dla drugiego uczynku cnotliwego; gdy na przykład ktoś daje coś co posiada dlatego, by się z kimś związać miłością przyjaźni, to uczynek ten co do swego rodzaju należy do cnoty hojności, co do swego celu zaś, do cnoty miłości. Taki uczynek zaś tym bardziej zasługuje na pochwałę, że chodzi o większą cnotę, mianowicie o cnotę miłości, nie hojności. Stąd choć uczynek ten będzie mniej dobry ze względu na cnotę hojności, to jednak będzie bardziej godny pochwały dlatego, że odnosi się do miłości, i większej będzie pochwały godny, niż gdyby chodziło o samą hojność, bez tego, by się odnosiła do miłości.
Przyjmijmy więc, że ktoś wykonuje uczynek cnotliwy, na przykład, że pości, lub że żyje w czystości; jeśli to czyni nie składając ślubu, będzie to akt czystości lub wstrzemięźliwości; jeśli zaś to czyni będąc związany ślubem, odnosi się te akty do innej cnoty, do której należy Bogu coś ślubować, mianowicie do cnoty religii, która jest wyższą od czystości lub wstrzemięźliwości, dlatego, że przez tę cnotę we właściwy sposób odnosimy się do Boga. Akt cnoty wstrzemięźliwości lub czystości będzie więc bardziej pochwały godny u tego, który go wykonuje zobowiązawszy się do niego ślubem, chociażby nie miał zadowolenia we wstrzemięźliwości lub czystości, dlatego, że większe zadowolenie ma w większej cnocie, mianowicie w cnocie religii.
Podobnie. Najważniejszą rzeczą w cnocie jest cel należny; w celu bowiem tkwi przede wszystkim pojęcie dobra. Gdy więc cel jest wyższy, nawet gdyby jakiś akt cnoty był trochę mniej gorliwie wykonany, będzie to akt cnotliwszy; na przykład, gdy ktoś dla dobra cnoty wybiera długą drogę, a kto inny krótką, to bardziej będzie godnym pochwały ten, kto więcej zamierza uczynić dla cnoty, chociaż wolniej postępuje w drodze. Jeśli zaś ktoś czyni coś dla Boga, ofiaruje ten akt Bogu; gdy zaś to czyni, zobowiązawszy się do tego ślubem, wtedy ofiarowuje Bogu nie tylko uczynek, ale i możność uczynienia tego. Zamiarem jego więc jest uczynić dla Boga coś większego. Akt cnoty będzie więc u niego bardziej cnotliwy ze względu na większe dobro zamierzone, chociaż w wykonaniu ktoś inny może być gorliwszy.
Oprócz tego. Wola wyprzedzająca akt, pozostaje wirtualnie przez cały czas trwania aktu, i czyni go pochwały godnym, nawet gdy ktoś już nie myśli o tym co zamierzał na początku; nie potrzeba bowiem, by ktoś, kto rozpoczyna podróż dla Boga, myślał aktualnie o Bogu w każdej części podróży. Jest zaś jasnym, że ten, kto ślubował iż coś uczyni, goręcej tego chciał, niż ten, który tylko postanowił to uczynić; gdyż nie tylko chciał to uczynić, lecz chciał się upewnić, że nie odstąpi od tego. Przez tę intencję woli staje się wykonanie ślubu chwalebnym, z powodu pewnego napięcia, nawet gdy wola nie kieruje się aktualnie do działania, lub kieruje się mniej gorliwie.
Tak więc bardziej pochwały godnym jest uczynek, który ktoś ślubował, niż ten sam uczynek wykonany bez ślubu; jednakże w warunkach jednakowych.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.