Księga III, Rozdział 139
Że ani zasługi ani grzechy nie są równe
Z tego co powiedziano wynika jasno, że ani wszystkie dobre uczynki, ani wszystkie grzechy nie są równe. Rady daje się bowiem odnośnie do jakiegoś większego dobra (R. 130). Rady w prawie bożym odnoszą się zaś do ubóstwa, wstrzemięźliwości i innych tego rodzaju rzeczy, jak to powyżej powiedziano (tamże). Są więc te rzeczy czymś lepszym niż używanie małżeństwa i posiadanie dóbr doczesnych; a jednak można w tych ostatnich żyć cnotliwie, zachowując porządek rozumu, jak to wykazano powyżej (R. 133, 136, 137). Akty cnót nie są więc wszystkie równe.
Co więcej. Czyny otrzymują swój gatunek od przedmiotów. Im więc przedmiot jest lepszy, tym i czyn jest cnotliwszy w swoim gatunku. Cel jest zaś lepszy od środków prowadzących do niego; z tych zaś ten jest lepszy, który bliższy jest celu. Spośród czynów ludzkich ten jest więc najlepszy, który bezpośrednio skierowany jest do ostatecznego celu, mianowicie do Boga. Po tym czynie jest każdy tym lepszy w swoim gatunku, im jego przedmiot jest bliższy Bogu.
Co więcej. Dobrem w czynach ludzkich jest to, czym kieruje rozum. Zdarza się zaś, że niektóre czyny bliższe są rozumu niż inne; czyny samego rozumu, bardziej w nim uczestniczą, niż czyny władz niższych, którymi rządzi rozum. Czyny ludzkie są więc lepsze jedne od drugich.
Podobnie. Nakazy prawa wypełnione zostają najlepiej z miłości, jak to powyżej powiedziano (R. 116, 128). Zdarza się zaś, że ktoś z większą miłością wykona jakiś nakaz niż ktoś drugi. A zatem spośród aktów cnót jeden jest lepszy od drugiego.
Oprócz tego. Jeśli czyny człowieka stają się dobre przez cnotę, a zdarza się, że jest ona większa u jednego niż u drugiego, to musi w czynach ludzkich jeden być lepszy od drugiego.
Podobnie. Jeśli czyny ludzkie stają się dobre przez cnotę, musi być lepszy ten czyn, gdzie jest większa cnota. Zdarza się zaś, że jedna cnota jest wyższa od drugiej; na przykład wspaniałomyślność, od hojności, a wielkoduszność od umiarkowania. Będzie więc jeden czyn ludzki lepszy od drugiego.
Dlatego powiedziano (1 Kor 7, 38): Który daje w małżeństwo pannę swoją, dobrze czyni, i który nie daje, lepiej czyni.
Z tych samych powodów widać, że nie wszystkie grzechy są równe; przez jeden grzech bowiem bardziej się człowiek oddala od celu, niż przez drugi; i bardziej się burzy porządek rozumu i większą szkodę wyrządza się bliźniemu.
Dlatego powiedziano u (Ez 16, 47): Gorsześ rzeczy czyniła niźli one, we wszech drogach twoich.
Tymi argumentami zbija się błędne twierdzenia tych, którzy głosili, że wszystkie zasługi i grzechy są równe.
Wydawało się jednak, że pewną słuszność ma twierdzenie, że wszystkie czyny cnót są równe, dlatego, że czyn jest cnotliwy stąd, że dąży do celu dobra. Stąd, jeżeli dla wszystkich dobrych czynów jest ten sam cel dobra, muszą być wszystkie jednakowo dobre.
Jednakowoż, choć jest jeden cel ostateczny dobra, to czyny, które od niego biorą swą dobroć, otrzymują różne stopnie dobroci. W tych dobrach bowiem, które są skierowane do ostatecznego celu, jest różnica stopnia, według której jedne są lepsze od drugich, i bliższe ostatecznego celu. Stąd też we woli i w jej czynach będzie pewien stopień dobroci, według różności dóbr, które są kresem woli i jej czynów, chociaż cel ostateczny jest ten sam.
Podobnie także wydaje się, że powiedzenie, iż wszystkie grzechy są równe, ma pewne uzasadnienie stąd, iż grzech w czynach ludzkich przydarza się tylko stąd, że ktoś przekroczy prawo rozumu. Tak samo zaś przekracza prawidła rozumu ten, kto to czyni w niewielkiej rzeczy, jak i ten, który to czyni w rzeczy ważnej. Wydaje się więc, że grzech jest jednakowy, czy ktoś grzeszy w mniejszej, czy we większej rzeczy.
Za tym rozumowaniem przemawia, jak się wydaje, sposób postępowania w sądach ludzkich. Jeśli bowiem się komuś stawia granicę, której mu nie wolno przekroczyć, jest dla sędziego rzeczą obojętną, czy ją przekroczy wiele czy mało, podobnie jak jest rzeczą obojętną, czy atleta raz wycofawszy się z areny, oddali się jeszcze więcej. Stąd, gdy ktoś przekroczy prawa rozumu, jest rzeczą obojętną, czy to uczyni w rzeczy małej czy wielkiej.
Gdy jednak uważnie tę rzecz zbadamy, widzimy, że we wszystkich rzeczach, w których doskonałość i dobro polega na pewnej równowadze, im ktoś bardziej od równowagi należnej odstąpi, tym większe będzie zło. Jak na przykład zdrowie polega na właściwej równowadze humorów, a piękno na właściwej proporcji członków, prawda zaś na współmierności rozumu, lub mowy i rzeczy. Jest zaś oczywistym, że im większą jest nierówność w humorach, tym większa jest choroba; im większy jest brak proporcji w członkach, tym większa brzydota, a im większe oddalenie od prawdy, tym większy fałsz; mniejszym jest bowiem fałszem przypuszczać, że trzy równa się pięciu, niż, że trzy równa się stu. Dobro cnoty polega zaś na pewnej równowadze, jest bowiem czymś pośrednim, stosownie do odpowiedniej zmiany warunków, pomiędzy przeciwnymi grzechami. Im więc ktoś bardziej oddala się od tej harmonii, tym jest większa złość.
Nie jest zaś tym samym przekraczać cnotę, a przekraczać granice postawione przez sędziego. Cnota jest bowiem sama w sobie pewnym dobrem; a zatem przekraczanie cnoty jest samo w sobie złem. I dlatego musi większe odstąpienie od cnoty być większym złem. Przekroczenie zaś tej granicy, postawionej przez sędziego, nie jest samo w sobie złem, lecz tylko przypadłościowo, o ile mianowicie jest zakazane. W tych zaś rzeczach, które istnieją przypadłościowo, gdy orzekamy coś o jakiejś rzeczy bezwzględnie, nie musi stąd koniecznie wynikać, że im coś jest bardziej takim, tym więcej należy je o tej rzeczy orzekać, lecz można to tylko odnosić do rzeczy, które istnieją same przez się; z tego bowiem, że biała istota jest muzykalna, nie wynika, że bardziej biała jest bardziej muzykalna; wynika zaś, jeśli białość olśniewa wzrok, że bardziej białe, bardziej wzrok olśniewa.
Należy zaś między grzechami rozróżnić grzechy śmiertelne i powszednie. Śmiertelnym jest ten grzech, który pozbawia duszę życia duchowego. Na czym to życie polega, możemy poznać z dwóch rzeczy, według podobieństwa do życia naturalnego. Ciało mianowicie żyje naturalnie przez połączenie się z duszą, która jest dla niego pierwiastkiem życia. Ciało ożywione duszą, samo się porusza; ciało martwe zaś, albo jest nieruchome, albo zostaje poruszone tylko przez jakiś czynnik zewnętrzny. Tak więc i wola człowieka żyje, gdy przez czystą intencję jednoczy się ze swym celem ostatecznym, który jest jej przedmiotem, i niejako formą, a także, gdy skłania się właściwie do działania na mocy pierwiastka wewnętrznego, gdy przez miłość łączy się człowiek z Bogiem i ze swym bliźnim. Gdy się zaś usunie cel ostateczny i miłość, dusza staje się jakby umarłą; nie skłania się bowiem sama do właściwego działania, lecz albo całkowicie przestaje dobrze czynić, albo skłania ją do tego tylko coś zewnętrznego, mianowicie obawa przed karą. Dlatego śmiertelnymi są wszystkie grzechy, które się sprzeciwiają intencji celu ostatecznego i miłości. Jeśli zaś ktoś zachowując te dwie rzeczy, odstąpi pod pewnym względem od właściwego porządku rozumu, nie jest to grzech śmiertelny, lecz powszedni.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.