Księga III, Rozdział 141
O różnicy i o porządku kar
Ponieważ, jak to powiedziano, nagrodą jest to, co się przedstawia woli jako cel, który ją zachęca do dobrego postępowania; a znowu karę przedstawia się woli, by ją odciągnąć od zła, jako zło, którego ma unikać; jak do pojęcia nagrody należy, by była czymś dobrem i zgodnym z wolą, tak do pojęcia kary należy, by była czymś złym i przeciwnym woli. Zło jest to zaś brak dobra. Trzeba więc, by według różnicy i porządku w dobrach, była też różnica i porządek w karach.
Najwyższym dobrem człowieka jest zaś szczęście, które jest jego ostatecznym celem; im coś jest bliższe tego celu, tym wyższym jest to dobrem człowieka. Najbliższym tego celu dobrem jest zaś cnota i wszystko to, co pomaga człowiekowi w czynieniu dobrze, przez co zdobywa szczęśliwość. Następnie idzie odpowiednie usposobienie rozumu, i podległych mu władz. Potem zaś i zdrowie ciała, potrzebne do swobodnego działania. Wreszcie rzeczy zewnętrzne, którymi się posługujemy, jako pomocą dla cnoty.
Największą karą będzie więc dla człowieka pozbawienie szczęścia. Potem pozbawienie go cnoty, i pozbawienie władz naturalnych duszy jakiejś doskonałości, przez które można dobrze czynić. Następnie rozprzężenie naturalnych władz duszy. Potem cierpienia cielesne, wreszcie utrata dóbr zewnętrznych.
Lecz ponieważ do pojęcia kary należy nie tylko to, by pozbawiała dobra, lecz także, by była przeciwną woli człowieka, nie każdego zaś człowieka wola ocenia dobro należycie, zdarza się niekiedy, że to, co pozbawia większego dobra, mniej się sprzeciwia woli, i przez to wydaje się mniejszą karą. I stąd pochodzi, że wielu ludzi, którzy dobra zmysłowe i cielesne cenią i znają lepiej niż dobro umysłowe i duchowe, bardziej obawiają się kar cielesnych, niż kar duchowych. Według ich oceny, wydaje się, że porządek kar jest przeciwny powyżej wymienionemu porządkowi. Dla nich bowiem najwyższą karą wydają się cierpienia cielesne, i utrata dóbr doczesnych; nieporządek zaś w duszy, utratę cnoty i utratę posiadania Boga, na którym polega ostateczne szczęście człowieka, uważają za niewiele, lub nic nieznaczące.
Stąd wydaje im się, że Bóg nie karze grzechów ludzi; widzą bowiem przeważnie, że grzesznicy cieszą się dobrym zdrowiem, i używają na dobrach zewnętrznych, których ludzie cnotliwi nieraz są pozbawieni.
I nie należy się temu dziwić, gdy się nad tym zastanowimy. Skoro bowiem dobra zewnętrzne podporządkowane są wewnętrznym, a ciało duszy, o tyle są dobra zewnętrzne i cielesne dla człowieka dobrymi, o ile przyczyniają się do dobra rozumu, o ile zaś temu dobru przeszkadzają, wychodzą człowiekowi na zło. Bóg zaś, jako Ten, który rozporządza wszystkim, zna miarę sił ludzkich. I dlatego czasami człowiekowi cnotliwemu powierza dobra cielesne i zewnętrzne, by przez to wzrastała jego cnota; i przez to udziela mu dobrodziejstwa. Czasem zaś odbiera mu powyższe dobra, uważając, że są mu one przeszkodą w osiągnięciu cnoty i oglądania Boga; przez to bowiem wychodzą człowiekowi dobra zewnętrzne na zło, jak to powiedziano; stąd też ich utrata, dla tego samego powodu, obraca się człowiekowi na dobre. Jeśli więc grzech wszelki jest złem, a nie jest złem, by człowiek został pozbawiony dóbr zewnętrznych i cielesnych, o ile przez to postąpi w cnocie, nie będzie to dla człowieka cnotliwego karą, jeśli będzie pozbawiony dóbr zewnętrznych, o ile to się przyczynia do jego wzrostu w cnocie. I naodwrót, złym obróci się to na karę, jeśli otrzymają dobra zewnętrzne, które ich pobudzają do złego. Stąd też powiedziano w (Mdr 14, 11), że ze stworzeń bożych „stały się przedmiotem obrzydzenia i pokusą dla dusz ludzkich, i łapką dla nóg ludzi głupich”. Ponieważ zaś do pojęcia kary należy, nie tylko że jest czymś złym, lecz także że się sprzeciwia woli, nazywa się karą, nadużywając znaczenia tego wyrazu, utratę dóbr zewnętrznych i cielesnych nawet wtedy, gdy człowiekowi obraca się na postęp w cnocie, a nie na zło, dlatego, że jest przeciwną woli.
Z powodu nieporządku, panującego w człowieku, zdarza się zaś, że człowiek nie ocenia rzeczy należycie, lecz wyżej stawia dobra cielesne od dóbr duchowych. Taki zaś nieporządek jest albo zawiniony, lub pochodzi od dawniejszej winy. Wynika stąd jasno, że kara nawet odnośnie do tego, że sprzeciwia się woli, jest w człowieku tylko o ile uprzednio była wina.
Można to wykazać także w inny sposób. Te rzeczy bowiem, które same w sobie są dobre, nie stawałyby się złymi dla człowieka przez to, że ich nadużywa, gdyby pewien nieporządek już w człowieku nie istniał.
Podobnie także to, że te rzeczy, które wola przyjmuje jako z natury dobre, trzeba odbierać człowiekowi dla postępu w cnocie, pochodzi z pewnego nieporządku istniejącego w człowieku, który to porządek jest albo zawiniony, lub wynika z winy. Jest bowiem jasnym, że przez uprzedni grzech powstaje pewien nieporządek w uczuciach człowieka, tak, że człowiek skłania się potem łatwiej do grzechu. Nie jest zatem bez winy nawet to, że trzeba człowiekowi do postępu w cnocie pomagać przez to, co jest dla niego w pewien sposób karą, o ile jest całkowicie przeciwko jego woli, chociaż niekiedy wola to przyjmuje, gdy rozum widzi cel. Lecz o tym nieporządku istniejącym w naturze ludzkiej, a pochodzącym od grzechu pierworodnego, będzie mowa później. Na razie, niech tylko będzie jasnym, że Bóg karze ludzi za grzechy, i że nie karze, gdy nie ma winy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.