Księga III, Rozdział 143
O karze, która się należy grzechowi śmiertelnemu i powszedniemu, ze względu na cel ostateczny
Z tego co powyżej powiedziano, jest jasnym, że zgrzeszyć można dwojako. Jednym sposobem, gdy ktoś intencją rozumu całkowicie wyłamuje się spod porządku względem Boga, który jest najwyższym dobrem, i to jest grzech ciężki. Drugim sposobem, gdy ktoś zachowując porządek rozumu ludzkiego względem ostatecznego celu, kładzie przeszkody, które opóźniają jego swobodne zdążanie do celu; i to nazywa się grzechem lekkim. Jeśli więc według różnicy w grzechach powinna być różnica w karach, wynika stąd, że jeżeli ktoś grzeszy śmiertelnie, powinien być tak ukarany, by nie osiągnął celu człowieka; kto zaś grzeszy lekko, powinien być ukarany tak, by nie został pozbawiony celu, lecz by doznał opóźnienia, lub doznał trudności w osiągnięciu celu. Tak bowiem zostaje zachowana równość sprawiedliwości, że jak człowiek grzesząc dobrowolnie odwraca się od celu, tak wbrew swej woli ponosząc karę, dozna opóźnienia w osiągnięciu celu.
Co więcej. Podobnie jak w człowieku jest wola, tak w rzeczach w przyrodzie jest skłonność naturalna. Jeżeli zaś jakiejś rzeczy w przyrodzie odebrać dążenie jej do celu, nie może rzecz ta wcale celu osiągnąć; na przykład ciało ciężkie, gdy przez zepsucie straci ciężkość i stanie się lekkim, nie dosięgnie już środka. Gdy jednak dążenie do celu w rzeczy pozostanie, a przeszkadza jej coś w poruszaniu się ku niemu, to po usunięciu przeszkody dojdzie do celu. U tego człowieka zaś, który grzeszy śmiertelnie, dążenie woli odwraca się całkowicie od ostatecznego celu; u tego zaś, kto grzeszy lekko, pozostaje dążenie ku celowi, lecz przeszkadza temu przylgnięcie jego, większe niż należy, do tych rzeczy, które do celu prowadzą. A zatem temu, który grzeszy śmiertelnie, należy się taka kara, by całkowicie został pozbawiony osiągnięcia celu, temu zaś, który grzeszy lekko, by doznał pewnych trudności, zanim osiągnie cel.
Co więcej. Gdy ktoś osiągnie jakieś dobro, do którego nie dążył, będzie to dziełem losu i przypadku. Jeśli więc ten, którego intencja jest odwrócona od celu ostatecznego, osiągnie cel ostateczny, będzie to dziełem losu i przypadku. To zaś jest nierozumne. Cel ostateczny jest bowiem dobrem rozumu, przypadek zaś jest sprzeczny z rozumem, rzeczy przypadkowe zdarzają się bowiem bez rozrządzenia rozumu. Nierozumnym zaś jest, by rozum osiągnął swój cel inaczej niż drogą rozumną. A zatem nie osiąga celu ostatecznego ten, kto grzesząc śmiertelnie, odwraca się intencją od celu ostatecznego.
Podobnie. Materia otrzymuje od czynnika formę, tylko o ile do tej formy była przysposobiona. Cel zaś i dobro jest doskonałością dla woli, podobnie jak forma jest nią dla materii. A zatem wola nie osiąga celu ostatecznego, jeśli nie jest odpowiednio przysposobiona. Przysposabia zaś wolę do celu intencja i pragnienie celu. Nie osiągnie więc celu ten, którego intencja odwraca się od celu.
Oprócz tego. W tych rzeczach, które są skierowane do celu, bywa tak, że jeśli cel jest, lub będzie, muszą być i te rzeczy, które prowadzą do celu; jeśli zaś nie ma tych rzeczy, które prowadzą do celu, nie będzie także celu. Jeśliby bowiem mógł być cel także gdyby nie istniały rzeczy, które prowadzą do niego, to daremnie dąży się takimi środkami do celu. Wszyscy zaś zgadzają się na to, że człowiek przez uczynki cnotliwe, wśród których najważniejszym jest intencja należnego celu, osiąga swój cel ostateczny, którym jest szczęście. Jeśli więc ktoś działa wbrew cnocie, odwracając się intencją od celu ostatecznego, jest rzeczą słuszną, by był pozbawiony ostatecznego celu.
Stąd powiedziano (Mt 7, 23): „Odstąpcie ode mnie, którzy nieprawość czynicie”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.