Księga III, Rozdział 147
Że człowiek potrzebuje pomocy boskiej, by osiągnąć wieczną szczęśliwość
Z tego, co powyżej powiedziano, okazuje się jasno, że opatrzność Boża inaczej rządzi stworzeniami rozumnymi, niż innymi stworzeniami, odpowiednio do tego, że różnią się od innych właściwościami swej natury; należy zatem jeszcze okazać, że ze względu na wzniosłość celu, opatrzność Boża w wyższy sposób nimi rządzi.
Jest zaś rzeczą jasną, że odpowiednio do swej natury, dosięgają one wyższego uczestnictwa w celu. Ponieważ bowiem mają naturę rozumną, mogą dosięgnąć czynnością swą prawdy rozumowej, co dla innych nie jest możliwe, skoro nie posiadają rozumu. To zaś, że naturalnym działaniem dochodzą do prawdy rozumowej, świadczy o tym, że opatrzność Boża inaczej nimi rozporządza, niż innymi rzeczami; przez to, że człowiekowi dany jest rozum i umysł, przez które może prawdę poznać i ją badać, dane mu są także władze zmysłowe wewnętrzne i zewnętrzne, które mu pomagają do badania prawdy; dane mu jest także używanie mowy, przez którą może tę prawdę, którą ktoś w umyśle swoim powziął, okazywać innym, by w ten sposób ludzie samym sobie pomagali w poznawaniu prawdy, jak i w innych rzeczach potrzebnych do życia, skoro człowiek jest z natury stworzeniem społecznym.
Lecz oprócz tego, polega ostateczny cel człowieka na pewnym poznaniu prawdy, które przewyższa jego moc naturalną; takim mianowicie, by samą Pierwszą Prawdę widział w niej samej, jak to powyżej okazano. Nie jest to zaś właściwym dla niższych stworzeń, by mianowicie mogły dosięgnąć celu, który przewyższa ich władze naturalne. Powinien zatem i ze względu na ten cel, istnieć szczególny sposób rządzenia, inny dla ludzi, niż dla innych niższych stworzeń. Środki bowiem prowadzące do celu, muszą być do tego celu proporcjonalne. Jeśli więc człowiek jest skierowany do celu, który przewyższa jego władzę naturalną, potrzeba mu jakiejś pomocy ze strony Bożej, nadnaturalnej, która by mu pomagała w dążeniu do celu.
Co więcej. Rzecz mająca niższą naturę, nie może dosięgnąć tego, co jest właściwym wyższej naturze, inaczej, jak mocą owej wyższej natury; na przykład księżyc, który sam przez się nie świeci, staje się świecącym mocą słońca i jego działaniem; i woda, która sama przez się nie ogrzewa, staje się ciepłą, mocą i działaniem ognia. Oglądanie zaś samej Pierwszej Prawdy w niej samej, tak bardzo przewyższa moc natury ludzkiej, bo jest właściwością tylko Boga, jak to powyżej dowiedziono. Człowiek potrzebuje zatem pomocy Bożej na to, by dosięgnął powyższego celu.
Podobnie. Każda rzecz dosięga swego celu ostatecznego przez swe własne działanie. Działanie zaś otrzymuje moc od pierwiastka działającego; stąd przez działanie nasienia rodzi się coś w danym gatunku, przez moc istniejącą uprzednio w nasieniu. Człowiek zatem może własnym działaniem dosięgnąć swego ostatecznego celu, który przewyższa moc władz naturalnych, tylko o ile jego działanie otrzyma od mocy Bożej skuteczność doprowadzenia go do powyższego celu.
Co więcej. Żadne narzędzie nie może doprowadzić do ostatecznej doskonałości mocą własnej formy, lecz tylko mocą głównego czynnika; chociaż własną mocą może przygotować w pewien sposób do ostatecznej doskonałości. Piła bowiem, własną swą formą powoduje, że drzewo zostaje ścięte, lecz forma ławki pochodzi od sztuki, która kieruje narzędziem; podobnie rozpuszczanie i pochłanianie w ciele zwierzęcia pochodzi od ciepła ognia, lecz utworzenie ciała, określenie wzrostu i tym podobne rzeczy, pochodzą od duszy wegetatywnej, która posługuje się ciepłem ognia jako narzędziem. Bogu zaś, który jest pierwszym działającym przez rozum i wolę, podlega każdy rozum i każda wola, tak jak narzędzia podlegają głównemu czynnikowi. Działania ich zatem mogą mieć skuteczność odnośnie do ostatecznej doskonałości, którą jest osiągnięcie ostatecznej szczęśliwości, tylko przez moc Bożą. Natura rozumna potrzebuje więc pomocy Bożej dla osiągnięcia celu ostatecznego.
Oprócz tego. Człowiek ma wiele przeszkód w osiągnięciu swego celu. Przeszkadza mu bowiem słabość rozumu, wpadającego łatwo w błąd, który uniemożliwia mu dojście prostą drogą do celu. Przeszkadzają mu także namiętności części zmysłowej, i uczucia, które go pociągają do rzeczy niższych i zmysłowych, im bardziej zaś do nich przylega, tym bardziej się oddala od celu ostatecznego; są one bowiem poniżej człowieka, a cel człowieka jest ponad nim. Przeszkadza mu też nieraz słabość ciała w wykonaniu aktów cnót, które prowadzą do szczęśliwości. Potrzebuje więc człowiek pomocy Bożej, by tego rodzaju przeszkody nie uniemożliwiły mu zupełnie osiągnięcia celu ostatecznego.
Dlatego powiedziano (J 6, 44): „Żaden do mnie przyjść nie może, jeśli go Ojciec, który mnie posłał, nie pociągnie”; i (J 15, 4): „Jako latorośl nie może przynieść owocu sama z siebie, jeśli nie będzie trwać w winnym szczepie, także ani wy, jeśli we mnie mieszkać nie będziecie”.
W ten sposób zbija się błąd pelagianów, którzy powiedzieli, że człowiek mocą własnej tylko wolnej woli może zasłużyć na chwałę Bożą.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.