Księga III, Rozdział 148
Że pomoc łaski bożej nie zmusza człowieka do cnoty
Mogłoby się wydawać, że pomoc łaski bożej w pewien sposób zmusza człowieka, by dobrze czynił, dlatego, że powiedziano (J 6, 44): „Żaden do mnie przyjść nie może, jeśli go Ojciec, który mnie posłał, nie pociągnie” i (Rz 8, 14): „którzykolwiek duchem bożym rządzeni są, ci są synami bożymi” i (2 Kor 5, 14): „miłość Chrystusowa przyciska nas”. Wydaje się zaś, że wyrazy: pociągać, być rządzonym, być przyciskanym, mieszczą w sobie pojęcie przymusu.
Jest zaś oczywistym, że to nie jest prawdą. Opatrzność boża rozrządza bowiem wszystkimi rzeczami odpowiednio do sposobu właściwego tym rzeczom, jak to powiedziano powyżej. Jest zaś właściwością człowieka, i wszelkiego stworzenia rozumnego, by działał z wolnej woli, i panował nad swymi czynami; jak to jasno widać z tego, co powiedziano powyżej. Przymus zaś sprzeciwia się temu. A zatem pomoc boża nie zmusza człowieka, by dobrze postępował.
Co więcej. To, że pomoc boża jest dana człowiekowi, by czynił dobrze, rozumiemy w ten sposób, że pomoc ta sprawia w nas nasze uczynki, tak jak przyczyna pierwsza sprawia czynności przyczyn drugorzędnych a główny czynnik sprawia czynności narzędzia; stąd powiedziano (Iz 26, 12): „Panie... wszystkie uczynki nasze sprawiłeś nam”. Pierwsza przyczyna powoduje zaś czynność przyczyny drugorzędnej odpowiednio do sposobu jej właściwego. A zatem i Bóg powoduje w nas nasze uczynki, odpowiednio do sposobu nam właściwego, który polega na tym, by działać z wolnej woli, a nie z przymusu. Pomoc boża nie przymusza więc nikogo, by dobrze działał.
Co więcej. Człowiek skierowany jest do swego celu przez swą wolę; przedmiotem woli jest bowiem dobro i cel. Pomoc bożą zaś otrzymujemy przede wszystkim na to, by osiągnąć cel. Pomoc boża nie wyklucza zatem aktu woli, lecz akt ten przede wszystkim w nas sprawia; stąd też mówi Apostoł (Flp 2, 13): „Bóg jest, który sprawuje w was; chcieć i wykonać według dobrej woli”. Przymus zaś wyklucza w nas akt woli; przymusowo bowiem robimy to, co się sprzeciwia naszej woli. A zatem nie zmusza nas Bóg przez swą pomoc do czynienia dobrze.
Podobnie. Człowiek osiąga swój ostateczny cel przez akty cnót; szczęśliwość bowiem jest nagrodą cnoty. Uczynki spełnione pod przymusem nie są zaś aktami cnót; w cnocie chodzi bowiem przede wszystkim o wybór, którego nie może być bez aktu wolnej woli, temu zaś sprzeciwia się przymus. A zatem Bóg nie przymusza człowieka, by czynił dobrze.
Oprócz tego. Środki prowadzące do celu muszą być proporcjonalne do celu. Cel ostateczny zaś, którym jest szczęśliwość, odpowiada tylko tym, którzy działają z wolnej woli, którzy są panami swych uczynków; stąd nie nazywamy szczęśliwymi ani rzeczy nieożywionych, ani zwierząt, podobnie jak nie mówimy, że im się powodzi lub nie powodzi, chyba tylko przenośnie. A zatem nie stanowi przymusu ta pomoc, którą Bóg daje człowiekowi, by osiągnął szczęśliwość.
Dlatego powiedziano w (Pwt 30, 15-18): „Rozważ, że dziś przedłożyłem przed oczy twoje życie i szczęście, a z drugiej strony śmierć i nieszczęście, abyś miłował Pana, Boga twego, a postępował drogami jego... Lecz jeśli się odwróci serce twoje i nie będziesz chciał słuchać... zapowiadam ci dzisiaj, że zginiesz”. A w (Syr 15, 18) powiedziano: „Przed człowiekiem żywot i śmierć, dobre i złe; co się mu podoba, będzie mu dane”.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.