Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 149

Że człowiek nie może zasłużyć sobie na pomoc bożą

Z tego co powiedziano wynika jasno, że człowiek nie może zasłużyć sobie na pomoc bożą. Każda bowiem rzecz, odnośnie do rzeczy będącej ponad nią, jest w stosunku do niej jakby materią. Materia zaś nie porusza się sama ku swemu udoskonaleniu, lecz musi zostać ku niemu przez coś poruszona. A zatem człowiek nie porusza się sam ku temu, by otrzymać pomoc bożą, przewyższającą go, lecz raczej Bóg go porusza, by ją otrzymał. Ruch zaś poruszającego wyprzedza ruch poruszonego, pojęciowo i przyczynowo. Nie dlatego więc dana nam jest pomoc boża, że my przez dobre uczynki się ku niej zwracamy, lecz raczej postępujemy w dobrych uczynkach, z powodu uprzedzającej pomocy boskiej.

Co więcej. Czynnik działający jako narzędzie, przysposabia do wprowadzenia doskonałości, którą ma sprawić główny czynnik, tylko przez to, że działa mocą głównego czynnika; jak na przykład ciepło ognia nie przygotowuje materii do formy ciała bardziej, niż do innej formy, z wyjątkiem gdy działa mocą duszy. Lecz dusza nasza działa będąc podporządkowana Bogu, jak czynnik będący narzędziem, pod głównym czynnikiem. Dusza może więc przygotować się na przyjęcie skutku pomocy bożej tylko przez to, że działa mocą bożą. Uprzedza ją więc pomoc boża w działaniu dobrze, raczej niż by dusza pomoc uprzedzała, zasługując jakoby lub przygotowując się na to.

Co więcej. Żaden poszczególny czynnik nie może w każdym wypadku uprzedzić działania pierwszego powszechnego czynnika; dlatego, że każda czynność poszczególnego czynnika pochodzi od czynnika powszechnego; jak tu na ziemi każdy ruch jest uprzedzony ruchem niebios. Lecz dusza ludzka jest podporządkowana Bogu, tak jak czynnik poszczególny jest podporządkowany czynnikowi powszechnemu. Nie może więc być dobrego poruszenia w duszy, którego by nie uprzedzało działanie boże. Dlatego powiada Chrystus Pan (J 15, 5): „Beze mnie nic uczynić nie możecie”.

Podobnie. Zapłata jest proporcjonalna do zasługi, gdyż w rozdawaniu zapłaty zachowuje się równość sprawiedliwości. Skutek zaś pomocy bożej, który przewyższa władze naturalne, nie jest proporcjonalny do czynów, które człowiek wykonuje swymi władzami naturalnymi. Nie może zatem człowiek przez tego rodzaju czynności zasłużyć na powyższą pomoc.

Oprócz tego. Poznanie wyprzedza poruszenie woli. Poznanie zaś celu nadprzyrodzonego ma człowiek od Boga, gdyż rozumem przyrodzonym nie może go człowiek dosięgnąć, dlatego, że to przewyższa jego zdolność naturalną. Dlatego pomoc boża musi wyprzedzać poruszenie naszej woli ku ostatecznemu celowi.

Dlatego powiedziano w (Tt 3, 5): „nie z uczynków sprawiedliwości, któreśmy uczynili my, ale podług miłosierdzia swego zbawił nas”. A (Rz 9, 16): „A przeto nie chcącego, mianowicie chcieć, ani bieżącego, mianowicie biegnąć, ale litującego się Boga jest”: potrzeba bowiem pomocy bożej, by uprzedziła człowieka w tym, by chciał dobrze i czynił dobrze; podobnie jak skutek przypisuje się nie najbliższemu czynnikowi, lecz pierwszemu poruszającemu; przypisuje się bowiem zwycięstwo wodzowi, które dokonuje wysiłek żołnierza. Te słowa nie wykluczają więc wolnej woli, jak to niektórzy źle rozumieli, jakoby człowiek nie był panem swych czynów, wewnętrznych i zewnętrznych, lecz okazują, że jest podległy Bogu. A w (Lm 5, 21) powiedziano: „Nawróć nas Panie ku sobie, a nawrócimy się”; widzimy stąd, że nasze zwrócenie się ku Bogu wyprzedza pomoc Boga, nawracającego nas.

Czytamy jednak u (Za 1, 3) w osobie Boga przemawiającego: „Nawróćcie się do mnie, a nawrócę się do was”, nie jakoby działanie Boga nie wyprzedzało naszego nawrócenia, jak to powiedziano, lecz że wspomaga później nasze nawrócenie, którym się do Niego zwracamy, dodając mu mocy, by było skuteczne, i utrwalając je, by osiągnęło cel należny.

W ten sposób zbijamy błąd Pelagianów, którzy twierdzili, że tego rodzaju pomoc dana nam jest dla naszych zasług; i że początek naszego usprawiedliwienia jest w nas, wykonanie zaś tego usprawiedliwienia jest od Boga.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.