Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 154

O darach łaski darmo danej; w czym o wróżbach demonów

Ponieważ tych rzeczy, których człowiek sam nie widzi, nie może poznawać inaczej, jak przez kogoś, kto je widzi, wiara zaś odnosi się do tych rzeczy, których nie widzimy, musi poznanie rzeczy, które są przedmiotem wiary, pochodzić od tego, który sam je widzi, jest nim zaś Bóg, który się sam doskonale obejmuje, i z natury ogląda swoją istotność, od Boga bowiem mamy wiarę. Trzeba więc, by te rzeczy, o których wiemy przez wiarę, przychodziły do nas od Boga. Skoro zaś te rzeczy, które mamy od Boga, otrzymujemy w pewnym porządku, jak to powyżej okazano, należało zachować pewien porządek w tych rzeczach, które odnoszą się do wiary, by mianowicie niektórzy otrzymywali je wprost od Boga, inni otrzymywali je od drugich, i tak po porządku, aż do ostatniego człowieka.

Gdziekolwiek zaś jest pewien porządek, trzeba, by im coś jest bliższe pierwszemu pierwiastkowi, tym było doskonalsze. Okazuje się to w porządku objawienia bożego. Rzeczy niewidzialne bowiem, których oglądanie uszczęśliwia, i do których się odnosi wiara, najpierw objawia Bóg aniołom błogosławionym, tak, że je bezpośrednio oglądają, jak to powiedziano powyżej.

Następnie za pośrednictwem aniołów, zostają objawione niektórym ludziom, nie tak, by je jasno widzieli, lecz na mocy niejakiej pewności, pochodzącej z objawienia bożego.

Objawienie to dokonuje się za pomocą pewnego wewnętrznego i umysłowego światła, wynoszącego umysł do poznawania tych rzeczy, których rozum swym naturalnym światłem dosięgnąć nie może. Jak bowiem światło naturalne daje rozumowi pewność w tych rzeczach, które tym światłem poznaje, na przykład w pierwszych zasadach, tak też pewność posiada w tych rzeczach, które poznaje światłem nadprzyrodzonym. Ta pewność jest zaś potrzebną na to, by można innym przedstawić to, co poznajemy na mocy objawienia bożego; nie możemy bowiem z całym przekonaniem przedstawiać innym tego, o czym nie mamy pewności. Temu światłu oświecającemu wewnętrznie umysł, towarzyszy niekiedy przy objawieniu bożym pewna wewnętrzna lub zewnętrzna pomoc w poznawaniu; na przykład jakieś słowa, czy to zewnętrznym zmysłem słyszane, które powstają mocą bożą, czy też wewnętrznie je poznajemy przy pomocy bożej przez wyobraźnię; czy to gdy Bóg sprawia, że widzimy zewnętrznie oczami pewne rzeczy, lub też widzimy je wewnętrznie w wyobraźni; i przez to człowiek, za pomocą światła danego wewnętrznie umysłowi, otrzymuje poznanie rzeczy bożych. Stąd nie wystarcza tego rodzaju pomoc bez światła wewnętrznego dla poznania rzeczy bożych, światło wewnętrzne wystarcza zaś, bez tej pomocy.

To objawienie zaś niewidzialnych rzeczy Boga należy do mądrości, której właściwością jest poznawanie rzeczy bożych. I dlatego powiedziano w (Mdr 7, 27. 28): że mądrość boża poprzez pokolenia na dusze święte się przenosi... nikogo bowiem Bóg nie miłuje, tylko tego, który z mądrością przebywa. Powiedziano zaś w (Syr 15, 5): Napełni go duchem mądrości i rozumienia.

Lecz ponieważ rzeczy niewidzialne boże przez te rzeczy, które są uczynione, zrozumiane, bywają poznane, przez łaskę bożą nie tylko zostają człowiekowi objawione rzeczy boże, lecz także niektóre rzeczy stworzone, i to jak się wydaje, należy do wiedzy. Dlatego powiedziano w (Mdr 7, 17): On dał mi prawdziwą znajomość rzeczy istniejących, abym rozumiał urządzenie okręgu ziemi i siły żywiołów. I w (2 Krn 1, 12), rzekł Bóg do Salomona: Mądrość i umiejętność dana jest tobie.

Te rzeczy zaś, które człowiek zna, może drugiemu człowiekowi udzielić tylko przez mowę. Ponieważ więc ci, którzy otrzymują objawienie od Boga, mają wedle porządku ustanowionego przez Boga, nauczać innych, było rzeczą potrzebną, by tym była dana łaska wymowy według tego, jak wymagała potrzeba tych, których trzeba było nauczać. Stąd powiedziano (Iz 50, 4): Pan mi dał język wyćwiczony, abym umiał podpierać onego, który jest spracowany, słowem. A Chrystus Pan mówi swoim uczniom (Łk 21, 15): Ja wam dam usta i mądrość, której nie będą mogli odeprzeć ani się sprzeciwić wszyscy przeciwnicy wasi. I dlatego także, gdy trzeba było przez niewielu ludzi przepowiadać prawdę wiary różnym poganom, zostali niektórzy mocą bożą nauczeni, by mówili różnymi językami, jak to powiedziano (Dz 2, 4): i napełnieni byli wszyscy Duchem świętym i poczęli mówić rozmaitymi językami, jako im Duch święty wymawiać dawał.

Ponieważ jednak to, co się mówi, potrzebuje potwierdzenia, aby zostało przyjęte, chyba, że samo przez się jest jasne, to zaś, co jest przedmiotem wiary, nie jest jasnym dla rozumu ludzkiego, potrzeba było w jakiś sposób potwierdzić słowa tych, którzy głosili prawdy wiary. Nie mogły tego potwierdzać jakieś dowody rozumowe, to bowiem, co należy do wiary, przewyższa rozum. Należało zatem potwierdzić pewnymi znakami to, co mówili kaznodzieje, znakami, które by jasno okazywały, że to co mówią, pochodzi od Boga, skoro oni czynią takie rzeczy, jak uzdrawianie chorych i inne niezwykłe czyny, które tylko Bóg może sprawić. Stąd Chrystus Pan, rozsyłając uczniów na przepowiadanie, powiedział (Mt 10, 8): Niemocnych uzdrawiajcie, umarłych wskrzeszajcie, trędowatych oczyszczajcie, czarty wyrzucajcie. A w ostatnim rozdziale u świętego Marka (Mk 16, 20) czytamy: a oni wyszedłszy, przepowiadali wszędzie, a Pan dopomagał i utwierdzał mowę przez cuda im towarzyszące.

Inny zaś sposób potwierdzenia tej nauki polegał na tym, że gdy stwierdzono iż przepowiadający prawdę mówili prawdziwie o rzeczach ukrytych, które później mogły wyjść na jaw, ludzie uwierzyli ich słowom także i w tych rzeczach, których sami nie mogli zbadać. Stąd potrzebnym był dar proroctwa, aby rzeczy przyszłe i te, które zwykle przed ludźmi są ukryte, mogli przez objawienie boże poznawać i dać innym do poznania; by w ten sposób, gdy się pokaże, że o tym mówią prawdę, uwierzono im także w rzeczach wiary. Stąd mówił Apostoł (1 Kor 14, 24. 25): Jeśliby wszyscy prorokowali, a wszedłby który niewierny albo nieuczony, bywa przekonany od wszystkich; bywa osądzony od wszystkich. Skrytości serca jego bywają objawione. A tak, upadłszy na oblicze, pokłoni się Bogu, opowiadając, że Bóg w was jest prawdziwy.

Nie byłby jednak dar proroctwa wystarczającym świadectwem dla przyjęcia wiary, gdyby się nie odnosił do tego, co Bóg sam poznawać może; podobnie też cudami nazywamy te czyny, które sam Bóg może sprawić, takimi zaś rzeczami są przede wszystkim tu na ziemi najtajniejsze myśli, które jedynie Bóg może poznawać, jak to powyżej okazano, i rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości, które jedynie bożemu poznaniu podlegają, gdyż je ogląda w nich samych, są Mu bowiem obecne, dlatego, że jest wieczny, jak to powyżej okazano.

Mogą jednak i ludzie poznawać pewne rzeczy mogące się zdarzyć w przyszłości, nie jako rzeczy przyszłe, lecz jako rzeczy istniejące w swych przyczynach; gdy się pozna te przyczyny, czy to w nich samych, czy przez pewne ich skutki, które się okażą, a które nazywamy znakami, może człowiek mieć naprzód poznanie pewnych przyszłych skutków; tak na przykład lekarz poznaje naprzód przyszłą śmierć lub wyzdrowienie ze stanu sił naturalnych, które poznaje przez puls, mocz, i tym podobne znaki. Takie zaś poznanie rzeczy przyszłych jest częściowo pewne, a częściowo niepewne. Z pewnych bowiem przyczyn istniejących uprzednio, wynikają pewne konieczne skutki, na przykład z powodu istniejącego w zwierzęciu złożenia z pierwiastków przeciwnych, następuje koniecznie śmierć. Z niektórych zaś innych przyczyn wynikają w przyszłości skutki nie z konieczności, lecz zdarza się tak przeważnie, na przykład z nasienia zapładniającego niewiastę, rodzi się przeważnie, lecz nie koniecznie, człowiek doskonale ukształtowany, czasem jednak rodzi się potwór, z powodu jakiejś przeszkody udaremniającej działanie mocy naturalnej. O pierwszych skutkach można mieć naprzód pewne poznanie, o drugich jednak poznanie nie jest nieomylnie pewne. Poznanie zaś rzeczy przyszłych przez objawienie boże, przez dar proroctwa, jest całkowicie pewne, tak jak pewnym jest boskie poznanie przyszłości. Bóg bowiem nie poznaje rzeczy przyszłych tylko w ich przyczynach, lecz nieomylnie poznaje je w nich samych, jak to wykazano powyżej. Stąd poznanie przez proroctwa dane jest człowiekowi o przyszłości z doskonałą pewnością. Pewność ta jednak nie sprzeciwia się temu, że nie ma konieczności, by się te rzeczy zdarzyły, tak samo jak nie sprzeciwia się ona wiedzy bożej, jak to powyżej wykazano.

Czasem jednak zostają objawione prorokom pewne przyszłe fakty, nie same w sobie, lecz w ich przyczynach. I wtedy, jeśli coś uniemożliwi przyczynie wywołanie jej skutku, ulegnie zmianie nawet przepowiednia proroka; jak na przykład Izajasz przepowiedział choremu Ezechiaszowi (Iz 38, 1): Rozpraw dom twój, bo ty umrzesz, a nie zostaniesz żyw, a jednak on wyzdrowiał; a prorok Jonasz przepowiedział (Jon 3, 4), że: jeszcze czterdzieści dni, a Niniwa będzie wywrócona, a jednak nie została zburzona. Przepowiedział więc Izajasz przyszłą śmierć Ezechiasza odnośnie do naturalnego stanu ciała, oraz innych niższych przyczyn, które ten skutek miały wywołać; a Jonasz przepowiadał zburzenie Niniwy według tego, na co zasłużyła; lecz w obu wypadkach inaczej się skończyło, przez działanie Boga, który uwolnił i uzdrowił.

Tak więc prorocza przepowiednia o przyszłości jest wystarczającym argumentem dla wiary; chociaż bowiem ludzie poznają naprzód niektóre rzeczy, to jednak nie mają pewnego poznania rzeczy mogących się w przyszłości zdarzyć, takiego, jakim jest poznanie przez proroctwa. Chociaż bowiem czasem prorok otrzymuje objawienie według porządku przyczyn wywołujących pewien skutek, to jednak równocześnie lub później otrzymuje objawienie, w jaki sposób zostanie zmieniony ów skutek w przyszłości; na przykład Izajaszowi zostało objawione wyzdrowienie Ezechiasza, a Jonaszowi ocalenie Niniwy (Jon 4, 5).

Złe duchy zaś, usiłując zaszkodzić prawdzie wiary, tak samo jak nadużywają działania cudów, by wprowadzić fałsz i osłabić dowody prawdziwej wiary, nie czynią jednak naprawdę cudów, lecz coś, co się ludziom wydaje cudownym, jak to powyżej okazano; tak też nadużywają przepowiedni proroków, nie prorokując prawdziwie, lecz przepowiadając pewne rzeczy z przyczyn ukrytych dla człowieka, tak, by się wydawało, że poznają rzeczy przyszłe jako takie. A chociaż z przyczyn naturalnych pochodzą skutki przypadłościowe, to jednak owe duchy bystrością swego rozumu mogą więcej poznać od ludzi, kiedy i w jaki sposób można udaremnić skutek przyczyn naturalnych; i dlatego gdy głoszą rzeczy przyszłe, wydają się bardziej cudownymi i prawdziwymi, niż najmądrzejsi ludzie. Wśród przyczyn naturalnych, najwyższymi przyczynami, a zarazem najbardziej niedostępnymi naszemu poznaniu, są siły ciał niebieskich; duchy powyższe znają zaś właściwości ich natury, jak to powyżej okazano. Skoro więc siły i ruchy ciał wyższych kierują niższymi ciałami, mogą powyższe duchy, dużo łatwiej niż jakiś astrolog, przepowiadać wiatry i przyszłe burze, zmiany pogody, i tym podobne rzeczy, które zachodzą w zmianach wśród ciał niższych, a są spowodowane ruchem ciał wyższych. I chociaż ciała niebieskie nie mogą mieć bezpośredniego wpływu na rozumną część duszy, jak to powyżej wykazano, to jednak wielu ludzi idzie za porywem namiętności i skłonności cielesnych, na które, jak to jest jasnym, oddziaływają ciała niebieskie; tylko mądrzy bowiem, których jest mała liczba, potrafią zwalczać takie namiętności. I stąd mogą także przepowiedzieć wiele czynów ludzkich, chociaż czasem się mylą w przepowiadaniu, ze względu na wolność woli.

Gdy zaś przepowiadają to, co poznają o przyszłości, nie czynią tego przez oświecanie umysłu, jak się to dzieje w objawieniu bożym, intencją ich bowiem nie jest udoskonalenie umysłu, by mógł poznać prawdę, lecz raczej odwrócenie umysłu od prawdy. Przepowiadają zaś czasem, działając na wyobraźnię, czy to podczas snu, gdy na przykład we śnie pokazują znaki jakichś przyszłych wydarzeń; czy to na jawie, gdy na przykład szaleńcy i obłąkani przepowiadają przyszłość, czasami znowu przez jakieś zewnętrzne znaki, na przykład z lotu i świergotu ptaków, z wnętrzności zwierząt, i z opisu pewnych znaków, i tym podobnych rzeczy, które pozornie zależą od przypadku; czasem zaś ukazują się naocznie i przepowiadają przyszłość ludzką mową.

I chociaż to ostatnie dzieje się oczywiście za sprawą złych duchów, to jednak inne rzeczy starają się one wytłumaczyć odnosząc je do przyczyn naturalnych. Powiadają bowiem, że skoro ciało niebieskie prowadzi przez swój ruch ku pewnym skutkom na tym niższym świecie, ukazują się znaki tych skutków, wywołane przez to samo ciało niebieskie; różne rzeczy w różny sposób przyjmują bowiem wpływ ciał niebieskich. I powiadają, że w ten sposób zmianę, którą wywołuje ciało niebieskie w jakiejś rzeczy, można przyjąć za znak zmiany w innej rzeczy. I dlatego mówią, że ruchy, niezależące od rozumu, np. widzenia śpiących i obłąkanych, ruch i świergot ptaków i opis pewnych znaków, gdy ktoś je zrobi bez zastanowienia, wynikają z działania ciała niebieskiego. I dlatego mówią, że mogą to być znaki przyszłych zdarzeń, spowodowanych ruchem niebios.

Lecz ponieważ mało to ma uzasadnienia, należy raczej przyjąć, że przepowiednie robione z tego rodzaju znaków, pochodzą od jakiejś substancji rozumnej, która rozporządza powyższymi ruchami, niezależącymi od woli, odpowiednio do potrzeby przepowiedni. I chociaż czasem rozporządza nimi wola boża, przy pomocy dobrych duchów, i Bóg bowiem wiele rzeczy objawia przez sny, jak na przykład Faraonowi (Rdz 41, 25) i Nabuchodonozorowi (Dn 2, 28): Losy do łona się rzuca, ale Pan nimi kieruje, mówi Salomon (Prz 16, 33); jednak owoż bardzo często czynią je złe duchy, jak nauczali święci doktorowie, a mniemali tak nawet poganie, mówi bowiem Maximus Valerius, że wróżby i tłumaczenie snów i tym podobne rzeczy należą do obrządku religii, czczącej bożki. I dlatego w Starym Testamencie było to zakazane wraz z bałwochwalstwem, powiedziano bowiem w (Pwt 18, 9-11): strzeż się abyś nie chciał naśladować ohydowych narodów, które mianowicie czczą bożki. Niech też nikt nie znajdzie się wśród ciebie, który by na ofiarę oczyszczającą syna swego, albo córkę przeprowadzał przez ogień, ani nikt, który by się radził wróżbiarzy, i wierzył snom i wróżbom, ani niech nie będzie czarodzieja ani czarownika, ani nikogo, który by się radził duchów złych, albo wieszczków, albo prawdy się dowiadywał od umarłych.

Proroctwa zaś w inny sposób dają świadectwo przy głoszeniu wiary, że mianowicie przepowiedziane są pewne rzeczy, które podane są do wiary, a które odbywają się w czasie; na przykład narodzenie Chrystusa Pana, męka Jego i zmartwychwstanie i tym podobne; wykazuje się, że długo naprzód przez proroków są te rzeczy przepowiedziane, by się nie wydawało, że te rzeczy przepowiadający zmyśla, lub że się one wydarzyły przypadkiem. Stąd mówi Apostoł (Rz 1, 1-3): Paweł sługa Jezusa Chrystusa, powołany Apostoł, odłączony na Ewangelię bożą, którą był przedtem obiecał przez Proroków swoich w Pismach świętych: O Synu swoim, który się stał jemu z nasienia Dawidowego według ciała.

Potrzebny zaś jest inny stopień łaski po stopniu tych, którzy bezpośrednio otrzymują objawienie od Boga. Skoro bowiem człowiek otrzymuje objawienie od Boga nie tylko na teraźniejszą chwilę, lecz także dla nauki wszystkich przyszłych czasów, było rzeczą potrzebną, by nie tylko te rzeczy, które im zostają objawione, opowiadali ustnie współczesnym, lecz by je także spisali dla nauki przyszłości. Należało więc także, by istnieli tacy, którzy by te pisma wykładali. A musi to być przy pomocy łaski bożej, jak i samo objawienie było z łaski Bożej. Dlatego powiedziano w (Rdz 40, 8): Izali nie Bożą rzeczą jest wykład?

Na ostatnim zaś stopniu stoją ci, którzy wiernie wierzą w to, co innym zostało objawione i przez innych jest wykładane. Że to jest darem bożym, wykazano powyżej.

Ponieważ zaś złe duchy czynią pewne znaki podobne do tych, które świadectwo dają wierze, zarówno co do wykonywania tych znaków, jak i co do przepowiadania przyszłości, jak to powyżej powiedziano; a zatem, ażeby ludzie nie zostali zwiedzeni kłamstwem, trzeba, aby pomoc łaski bożej ich pouczyła o rozróżnianiu tego rodzaju duchów; według tego co powiedziano (1 J 4, 1): nie każdemu duchowi wierzcie, ale doświadczajcie duchy, jeśli z Boga są.

Te skutki łaski, przeznaczone dla nauki i utwierdzenia w wierze, wymienia Apostoł w (1 Kor 12, 8-10) mówiąc: Jednemu przez Ducha bywa dana mowa mądrości; a drugiemu mowa umiejętności, według tegoż Ducha. Innemu wiara w tymże Duchu, drugiemu łaska uzdrawiania w tymże Duchu. Drugiemu czynienie cudów, drugiemu proroctwo, drugiemu rozeznanie duchów; innemu rozmaitość języków, a drugiemu tłumaczenie mów.

W ten sposób zbija się błąd pewnych Manichejczyków, którzy powiadają, że Bóg nie uczynił cudów, które odnoszą się do ciał. Równocześnie zbija się także błąd, że prorocy nie przemawiali z Ducha Bożego. Zbija się także błąd Pryscilli i Montana, którzy twierdzili, że prorocy, jak człowiek szalony, nie rozumieli co mówią. Sprzeciwia się to objawieniu bożemu, które przede wszystkim oświeca umysł.

Należy jednak zauważyć pewną różnicę pomiędzy powyższymi stopniami łaski. Chociaż bowiem wszystkim przysługuje nazwa łaski, dlatego, że zostaje dana za darmo, bez uprzedniej zasługi; to jednak tylko skutek miłości zasługuje ostatecznie na nazwę łaski dlatego, że czyni człowieka Bogu miłym; powiedziano bowiem w (Prz 8, 17): Ja miłuję tych, którzy mnie miłują. Stąd wiara i nadzieja i inne rzeczy, które się odnoszą do wiary, mogą być w człowieku grzesznym, który nie jest Bogu miłym, a tylko miłość jest darem właściwym sprawiedliwych, kto bowiem mieszka w miłości w Bogu mieszka, a Bóg w nim, jak powiedziano (1 J 4, 16).

Należy rozważyć jeszcze inną różnicę w powyższych skutkach łaski. Niektóre z nich bowiem potrzebne są człowiekowi przez całe życie; na przykład te, bez których nie może być zbawiony, jak wiara, nadzieja, miłość i posłuszeństwo przykazaniom Boga. Do tych skutków wystarcza, by istniały w człowieku pewne habitualne doskonałości, by mógł według nich działać, gdy czas potemu nadejdzie. Inne skutki zaś są potrzebne nie przez całe życie, lecz w niektórych czasach i niektórych miejscach, np. czynienie cudów, przepowiadanie przyszłości i t. p. I na to nie są dane doskonałości habitualne, lecz Bóg daje tchnienia swej łaski, które przemijają, gdy akt zostanie dokonany, i muszą się ponawiać, gdy zachodzi potrzeba ponowienia aktu. Tak np. umysł proroka zostaje oświecony nowym światłem przy każdym objawieniu, a przy każdym cudzie musi być nowe działanie mocy Bożej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.