Księga III, Rozdział 17
Że wszystko skierowane jest do jednego celu, którym jest Bóg
Z tego co powiedziano wynika, że wszystko jest skierowane do jednego dobra, jako do ostatecznego celu.
Skoro bowiem każda rzecz dąży do czegoś jako do celu tylko o ile cel ten jest dobrem, musi zatem dobro jako takie być celem. To więc, co jest najwyższym dobrem, jest przede wszystkim celem wszystkiego. Lecz jedno jest tylko najwyższe dobro, a mianowicie Bóg, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. 42). Wszystkie rzeczy skierowane są zatem jako do celu do jednego dobra, którym jest Bóg.
Podobnie. To, co w jakimś rodzaju jest najwyższym, jest przyczyną wszystkich rzeczy należących do tego rodzaju (1 Metaph.); jak na przykład ogień, który jest najgorętszy, jest przyczyną ciepła w innych ciałach. Najwyższe zaś dobro, którym jest Bóg, jest przyczyną dobroci we wszystkim, co jest dobre. Jest więc także dla każdego celu przyczyną, która sprawia, że jest on celem; cokolwiek bowiem jest celem, jest nim, o ile jest dobrem. To zaś, co sprawia, że dana rzecz jest przyczyną jakiegoś wyniku, jest tym bardziej przyczyną tego wyniku (1 Poster.). Bóg więc jest w najwyższym stopniu celem wszystkich rzeczy.
Co więcej. We wszystkich rodzajach przyczyn jest pierwsza przyczyna bardziej przyczyną, niż druga przyczyna, przyczyna druga jest bowiem przyczyną tylko przez pierwszą przyczynę. To więc, co jest pierwszą przyczyną w porządku przyczyn celowych, musi być bardziej przyczyną celową dla każdej rzeczy, niż najbliższa przyczyna celowa. Lecz Bóg jest pierwszą przyczyną w porządku przyczyn celowych, skoro jest najwyższym spośród dóbr. Jest więc bardziej celem każdej rzeczy, niż jakiś cel bliższy.
Co więcej. We wszystkich celach uporządkowanych musi cel ostateczny być celem wszystkich celów poprzednich; jak na przykład gdy się przygotowuje napój dla chorego, daje się zaś ten napój, aby go przeczyścić, a przeczyszcza się go, aby go osłabić, osłabia się zaś, aby go uzdrowić, uzdrowienie więc musi być celem i osłabienia i przeczyszczenia i wszystkiego co poprzedza. Lecz widzimy, że wszystko ułożone jest w różnych stopniach dobroci, pod jednym najwyższym dobrem, będącym przyczyną wszelkiej dobroci; i przez to, skoro w dobru mieści się pojęcie celu, wszystko porządkuje się pod Bogiem, jak cele poprzedzające pod celem ostatecznym. Musi więc Bóg być celem wszystkiego.
Oprócz tego. Dobro poszczególne podporządkowane jest dobru ogólnemu jako celowi; byt części bowiem istnieje dla bytu całości (1 Polit.); i stąd też dobro narodu jest bardziej boże niż dobro jednego człowieka (1 Ethic.). Najwyższe zaś dobro, którym jest Bóg, jest dobrem powszechnym, skoro od niego zależy dobro wszystkich; dobro zaś, którym dana rzecz jest dobrą, jest dobrem poszczególnym tej rzeczy i rzeczy zależnych od niej. Wszystkie więc rzeczy kierują się, jako do celu, do jednego dobra, a tym jest Bóg.
Podobnie. Za porządkiem czynników idzie porządek wśród celów; jak bowiem najwyższy czynnik porusza wszystkimi czynnikami drugorzędnymi, tak i pod cel najwyższego czynnika muszą być podporządkowane wszystkie cele czynników drugorzędnych; cokolwiek bowiem czyni najwyższy czynnik, czyni to dla swego celu. Najwyższy zaś czynnik porusza działaniami niższych czynników, skłaniając je do ich działań, i, co za tym idzie, do ich celów. Wynika stąd, że wszystkimi celami czynników drugorzędnych kieruje pierwszy czynnik do właściwego swego celu. Pierwszym zaś czynnikiem dla wszystkich rzeczy jest Bóg, jak tego dowiedziono w Drugiej Księdze (R. 15). Dla woli zaś Jego nie ma innego celu, niż Jego dobroć, którą jest On Sam, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. 74). Wszystko więc, co On uczynił, czy bezpośrednio, czy przez przyczyny drugorzędne, kieruje się do Boga jako do celu. Takimi są zaś wszystkie byty, nic bowiem nie może istnieć, jak tego dowiedziono w Drugiej Księdze (tamże), coby od Niego nie otrzymało bytu. Wszystko więc jest skierowane do Boga jako do celu.
Co więcej. Ostatecznym celem każdego, kto coś czyni, jako takiego, jest on sam; posługujemy się bowiem tym, co czynimy, dla nas samych; a jeśli czasem człowiek czyni coś dla drugiego, odnosi to do swego dobra, czy pożytecznego, czy przyjemnego, czy uczciwego. Bóg zaś jest przyczyną, która uczyniła wszystkie rzeczy, a to niektóre bezpośrednio, inne zaś za pośrednictwem innych przyczyn, jak się to okazuje z tego, co powiedziano powyżej (Ks. 2, R. 15). Jest więc On Sam celem wszystkich rzeczy.
Oprócz tego. Cel ma pierwszeństwo wśród innych przyczyn, i on sprawia, że wszystkie inne przyczyny są przyczynami aktualnymi; czynnik bowiem działa tylko dla celu, jak to wykazano (R. 2). Czynnik bowiem sprowadza materię do zaktualizowanej formy. Stąd materia staje się aktualnie materią tej rzeczy, a podobnie forma formą tej rzeczy przez działanie czynnika, a zatem przez cel. Także cel dalszy jest przyczyną, którą bliższy cel uważa za cel; do celu bliższego porusza się bowiem rzecz tylko dla celu ostatecznego. Cel ostateczny jest więc pierwszą przyczyną wszystkiego. Być zaś pierwszą przyczyną wszystkiego musi być własnością pierwszego bytu, którym jest Bóg, jak to powyżej wykazano (Ks. 2, tamże). Bóg zatem jest ostatecznym celem wszystkich rzeczy.
Stąd powiedziano w Księdze Przysłów (Prz 16, 4): Bóg wszystko zdziałał sam dla siebie; i Apokalipsa, rozdz. ostatni, w. 13: Jam jest Alfa i Omega, pierwszy i ostatni (Ap 22, 13).
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.