Księga III, Rozdział 20
W jaki sposób rzeczy naśladują dobroć bożą
Z tego co powiedziano widać, że ostatecznym celem wszystkiego jest upodobnienie się do Boga. Dobro zaś jest tym, w czym właściwie zawiera się pojęcie celu (R. 16). Dążą więc rzeczy do tego, by się upodobnić do Boga we właściwy sposób, odnośnie do tego, że jest dobry.
Dobroci zaś nie nabywają stworzenia w ten sam sposób w jaki jest w Bogu, chociaż każda rzecz naśladuje dobroć bożą na swój sposób. Dobroć boża jest bowiem niezłożona, jak gdyby polegając cała na czymś jednym. Byt boży bowiem zawiera całą pełnię doskonałości, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze (R. 27). Stąd skoro każda rzecz jest o tyle dobrą, o ile jest doskonałą, samym bytem bożym jest Jego doskonała dobroć; dla Boga bowiem tym samym jest być, żyć, być mądrym, być szczęśliwym i wszystkim, co prócz tego, jak się wydaje, należy do doskonałości i dobroci, jak gdyby cała dobroć boża była samym bytem bożym. A także sam byt boży jest substancją istniejącego Boga (Ks. 1, R. 21 i następne). W innych zaś rzeczach tak być nie może. Wykazano bowiem w II Księdze (R. 15), że żadna substancja stworzona nie jest samym swoim bytem. A zatem, jeśli każda rzecz jest dobrą o ile istnieje, żadna z nich zaś nie jest swoim własnym bytem; żadna z nich nie jest swoją dobrocią, lecz każda z nich jest dobrą przez uczestnictwo w dobroci, tak samo jak jest bytem przez uczestnictwo w samym bycie.
Dalej. Nie wszystkie stworzenia są umieszczone na tym samym stopniu dobroci. W niektórych bowiem substancja jest i formą i czynem, w tych mianowicie, którym przysługuje to, że przez to samo iż istnieją, istnieją aktualnie i są dobre. U innych zaś substancja jest złożona z materii i formy, i tych jest właściwością, że istnieją aktualnie i są dobre, lecz odnośnie do jednej swej części, mianowicie odnośnie do formy. Substancja boża więc jest swoją dobrocią, a substancja niezłożona uczestniczy w dobroci przez to samo, że istnieje, substancja zaś złożona, przez jakąś swoją część.
W tym trzecim stopniu substancyj znachodzi się znowu różnicę odnośnie do samego bytu. W niektórych bowiem z substancyj złożonych z materii i formy, forma wypełnia całą możność materii, tak, że w materii nie pozostaje możności do innej formy, i co zatem idzie, nie pozostaje też w żadnej innej materii możności do tej formy. I takimi są ciała niebieskie, które istnieją przez całą swą materię. U niektórych zaś, forma nie wypełnia całej możność materii, stąd pozostaje jeszcze w materii możność do innej formy; a w innej części materii pozostaje możność do tej formy, jak to widać w elementach i ciałach złożonych z elementów. Skoro zaś brak jest w substancji zaprzeczeniem tego, co w substancji być może, jest jasnym, że do tej formy, która nie wypełnia całej możności materii, dołącza się brak formy, a braku tego nie można dołączyć do tej substancji, której forma wypełnia całą możność materii; ani też do tej, która jest formą przez swą istotność, a tym mniej do tej, której istotnością jest sam jej byt. A skoro jest jasnym, że nie może być ruchu tam, gdzie nie ma możności do czegoś innego, ruch bowiem jest czynem tego co istnieje w możności (Phys. 3), jest tak samo jasnym, że zło jest to pozbawienie dobra; okazuje się, że w tym ostatnim porządku substancyj dobro jest zmienne i zmieszane z przeciwnym mu złem; co się w wyższych porządkach substancyj nie może zdarzyć. Substancja więc ta, na końcu omawiana, podobnie jak posiada najniższy stopień wśród bytów, tak też posiada najniższy stopień dobroci.
Wśród części tej substancji złożonej z materii i formy znachodzimy także porządek dobroci. Skoro bowiem materia rozważana sama w sobie, jest bytem w możności, forma zaś jest jej czynem, substancja złożona istnieje zaś aktualnie przez formę, będzie zatem forma dobra sama w sobie, a substancja złożona będzie dobra, o ile ma aktualną formę; a materia, o ile jest w możności do formy. A chociaż każda rzecz jest dobrą o tyle, że istnieje, to jednak materia, która jest tylko bytem w możności, nie musi być dobrą tylko w możności. Byt bowiem orzeka się absolutnie, a dobro polega także na porządku; nie nazywa się bowiem dobrem czegoś dlatego, że jest celem, lub dlatego, że osiąga cel, lecz także, jeśli jeszcze nie doszło do celu, przez to samo, że jest skierowane do celu, nazywa się dobrem. Materii więc nie można nazywać bytem absolutnie, dlatego, że jest bytem w możności, w czym się mieści skierowanie do bytu; można zaś nazywać ją absolutnie dobrą z powodu tego przyporządkowania. Widać stąd, że dobro w pewien sposób rozciąga się dalej, niż byt; dlatego mówi Dionizy w IV cap. de Div. Nom., że dobro rozciąga się na rzeczy istniejące i nieistniejące. Nawet bowiem rzeczy nieistniejące, mianowicie materia, odnośnie do tego, że podlega brakom, pożąda dobra, mianowicie bytu. Wynika stąd, że jest też dobrą, tylko dobro bowiem pożąda dobra.
Innym jeszcze sposobem dobroć stworzenia nie dosięga dobroci bożej. Jak bowiem powiedziano, Bóg w samym bycie Swoim posiada najwyższą doskonałość dobroci. Rzecz stworzona nie posiada swej doskonałości w czymś jednym, lecz we wielu rzeczach, co bowiem jest jednym w czymś najwyższym, znachodzimy wielorako w rzeczach najniższych. Stąd Boga pod tym samym względem nazywamy cnotliwym, mądrym i działającym; o stworzeniu zaś mówimy tak odnośnie do różnych rzeczy; przy tym doskonała dobroć jakiegoś stworzenia musi być tym różnorodniejszą, im bardziej jest oddaloną od pierwszej dobroci. Jeśli zaś nie może dosięgnąć doskonałej dobroci, uzyska niedoskonałą, pod pewnymi względami. I dlatego, chociaż pierwsze i najwyższe dobro jest całkowicie niezłożone, a substancje zbliżone do niego co do dobroci, są mu także podobnie bliskie co do niezłożoności, jednak znachodzimy to, że najniższe substancje są mniej złożone od niektórych wyższych, jak na przykład elementy są mniej złożone niż zwierzęta i ludzie, gdyż nie mogą dosięgnąć do doskonałości poznania i rozumienia, której dosięgają zwierzęta i ludzie.
Jasnym jest więc z tego co powiedziano, że chociaż Bóg wedle Swego niezłożonego bytu ma dobroć całkowitą i doskonałą, stworzenia zaś nie dosięgają doskonałości Jego dobroci jedynie przez swój byt, lecz przez wiele rzeczy. Stąd, chociaż każda z nich jest dobra o tyle, że istnieje, nie można jej jednak nazwać absolutnie dobrą, jeśli jej brak innych rzeczy, których potrzeba do jej dobroci; jak na przykład człowieka, który pozbawiony cnót oddaje się grzechom, nazywamy dobrym pod pewnym względem, mianowicie o ile jest bytem i o ile jest człowiekiem, nie nazywa się go zaś dobrym absolutnie, lecz raczej złym. Nie dla każdego więc stworzenia tym samym jest być i być dobrym absolutnie, chociaż każde z nich jest dobrem o tyle, że istnieje. Dla Boga zaś jest tym samym być i być dobrym.
Jeśli zaś każda rzecz dąży jako do celu do upodobnienia się do dobroci bożej, każda zaś upodabnia się do dobroci bożej we wszystkim co dotyczy jej własnej dobroci, dobroć rzeczy zaś nie polega tylko na jej bycie, lecz i na tym wszystkim, czego potrzeba do jej doskonałości, jak tego dowiedziono, wynika stąd jasno, że rzeczy są skierowane do Boga jako do celu nietylko odnośnie do bytu substancjalnego, lecz także odnośnie do tego wszystkiego, co dla tego bytu jest przypadłościowym, a należy do jego doskonałości, a także odnośnie do właściwego im działania, które także należy do doskonałości rzeczy.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.