Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 22

Że w różny sposób zostają rzeczy skierowane do swych celów

Można okazać z tego co powiedziano powyżej, że ostatnim sposobem, którym każda rzecz zostaje skierowana do celu, jest jej działanie; dzieje się to jednak rozmaicie, odpowiednio do różnych działań.

Istnieje bowiem działanie, które polega na tym, że rzecz porusza coś drugiego, jak to widzimy przy ogrzewaniu i cięciu. Inne zaś rzeczy mają działanie takie, że są poruszane przez coś drugiego, jak na przykład gdy są ogrzewane lub cięte. Innym działaniem jest doskonałość aktualnie istniejącego działającego, która nie dąży do przemienienia się w coś innego; i te po pierwsze różnią się od doznawania i ruchu, po drugie od przemieniającego działania materii zewnętrznej. Tego rodzaju działaniem jest zaś rozumienie, czucie i chcenie. Jasnym jest stąd, że te rzeczy, które tylko zostają pobudzone do ruchu i działania, bez tego by same coś poruszały lub czyniły, dążą do podobieństwa bożego odnośnie do tego, że same w sobie są doskonałe; te zaś, które coś czynią i poruszają, jako takie dążą do podobieństwa bożego w tym, że są przyczynami dla drugich; te zaś, które poruszają przez to, że są poruszane, dążą do podobieństwa bożego odnośnie do obu sposobów.

Ciała niższe zaś, o ile nimi poruszają ruchy naturalne, rozważa się tylko jako poruszane, a nie jako poruszające, chyba tylko przypadłościowo; przydarza się bowiem, że kamień spadając uderza coś po drodze. I tak samo ma się rzecz ze zmianą i innymi ruchami. Stąd celem ich ruchu jest osiągnięcie podobieństwa bożego co do tego, by były doskonałe same w sobie, jako mające właściwą formę, i właściwe sobie miejsce.

Ciała niebieskie zaś poruszają jako poruszane. Stąd celem ich ruchu jest osiągnąć podobieństwo boże odnośnie do obu sposobów. Co do własnej doskonałości mianowicie, o ile ciało niebieskie jest aktualnie w jakimś miejscu, w którym poprzednio było w możności. Niemniej przez to osiąga swą doskonałość, choć pozostaje w możności do miejsca, w którym pierwej było aktualnie. Podobnie bowiem dąży materia pierwsza do swej doskonałości przez to, że otrzymuje aktualnie formę, którą pierwej miała w możności, chociaż przestaje mieć inną formę, którą pierwej miała aktualnie; w ten bowiem sposób kolejno przyjmuje materia wszystkie formy, do których jest w możności, że kolejno cała jej możność się aktualizuje, co nie może się stać od razu. Stąd, skoro ciało niebieskie jest w możności do miejsca, tak jak materia pierwsza do formy, osiąga ono swą doskonałość przez to, że cała jego możność do miejsca aktualizuje się kolejno, co się nie mogło stać od razu.

Odnośnie zaś do tego, że poruszając poruszają, celem ich ruchu jest osiągnięcie podobieństwa bożego w tym, że są przyczyną czegoś innego. Są zaś przyczynami innych rzeczy przez to, że powodują powstawanie i rozkład i inne ruchy w tych niższych ciałach. Ruch więc ciał niebieskich, mianowicie to, że poruszają inne ciała, odnosi się do powstawania i rozkładu istniejącego w niższych ciałach. Nie jest zaś rzeczą niewłaściwą, by ciała niebieskie ruchem swym powodowały powstawanie tych niższych ciał, chociaż są one od ciał niebieskich mniej szlachetne, a cel powinien być wyższym od środków prowadzących do niego. Rodzący bowiem dąży do formy zrodzonego; a jednak zrodzone nie jest szlachetniejsze od rodzącego, lecz w czynnikach jednoznacznych należą oba do tego samego gatunku. Rodzący nie zmierza bowiem jako do celu ostatecznego, do formy zrodzonego, która jest celem rodzenia; lecz do podobieństwa do bytu bożego w utrwaleniu gatunku, i w udzielaniu swej dobroci przez to, że przekazuje innym formę swego gatunku, i jest przyczyną innych rzeczy. I podobnie ciała niebieskie, chociaż są szlachetniejsze od ciał niższych, dążą jednak do tego, by one powstawały, i do tego, by zaktualizować formy rzeczy zrodzonych przez swe ruchy, nie jakoby to było celem ostatecznym, lecz zdążając do podobieństwa bożego jako do ostatecznego celu, przez to, że zostają przyczyną innych rzeczy.

Należy zaś rozważyć, że każda rzecz, o ile uczestniczy w podobieństwie do dobroci bożej, będącej przedmiotem jej woli, o tyle uczestniczy w podobieństwie do woli bożej, która rzeczom daje byt i je zachowuje. Wyższe rzeczy uczestniczą zaś w podobieństwie do dobroci bożej w sposób bardziej prosty i powszechniejszy, niższe zaś w sposób bardziej szczegółowy i bardziej złożony. Stąd też nie ma między ciałami niebieskimi i niższymi ciałami podobieństwa równości, jak między rzeczami, które należą do jednego gatunku, lecz podobieństwo jak pomiędzy czynnikiem powszechnym, a jego szczegółowym skutkiem. Jak więc wśród ciał niższych zamiar poszczególnego czynnika ogranicza się do dobra tego lub tamtego gatunku, tak też zamiar ciała niebieskiego odnosi się do powszechnego dobra substancji cielesnej, która przez zrodzenie zostaje zachowaną i mnoży się i wzrasta.

Skoro zaś, jak powiedziano, każda rzecz poruszana dąży jako taka do podobieństwa bożego, by była doskonałą sama w sobie, doskonałym się zaś coś staje, gdy się staje aktualnym, musi zatem być zamiarem każdej rzeczy będącej w możności, by dążyła przez ruch do zaktualizowania się. Im więc jakiś czyn jest późniejszy i doskonalszy, tym silniej zwraca się ku niemu pożądanie materii. Stąd pożądanie materii, którym ona dąży do formy, musi zmierzać do ostatecznego i najdoskonalszego czynu, który materia może osiągnąć, jako do ostatecznego celu zrodzenia. W aktualizacji zaś form znajdujemy pewne stopnie. Materia pierwsza jest bowiem najpierw w możności do formy elementu. Istniejąc zaś pod formą elementu jest w możności do formy ciała złożonego, dlatego elementy są materią ciała złożonego. Rozważana zaś pod formą ciała złożonego, jest w możności do duszy wegetatywnej; czynem bowiem takiego ciała jest dusza. I podobnie dusza wegetatywna jest w możności do duszy zmysłowej, a zmysłowa do rozumnej. Widzimy to na procesie powstawania życia; najpierw bowiem płód żyje życiem rośliny, następnie życiem zwierzęcia, a wreszcie życiem człowieka. Poza tą ostatnią formą zaś nie znajdujemy, wśród rzeczy podlegających powstawaniu i rozkładowi, formy późniejszej i szlachetniejszej. A zatem ostatecznym celem całego rodzenia jest dusza ludzka i do niej dąży materia jako do ostatecznej formy. Elementy więc istnieją dla ciał złożonych, te zaś dla ciał żyjących; wśród żywych zaś rośliny istnieją dla zwierząt, a zwierzęta dla człowieka. Człowiek zatem jest celem całego rodzenia.

Ponieważ zaś jedno i to samo jest przyczyną i powstawania i zachowania rzeczy w bycie, odpowiednio do powyższego porządku w powstawaniu rzeczy jest też porządek ich zachowania w bycie. Widzimy stąd, że ciała złożone zachowane są przez jakości odpowiednie dla elementów; rośliny zaś żywią się ciałami złożonymi; a zwierzęta żywią się roślinami, doskonalsze zaś i silniejsze żywią się mniej doskonałymi i słabszymi. Człowiek zaś posługuje się wszystkimi rodzajami rzeczy ku swemu pożytkowi. Niektórych mianowicie używa jako pożywienia, a innych jako odzieży; i dlatego natura uczyniła go nagim, że może sporządzić sobie odzienie z innych rzeczy; podobnie jak i pożywienia żadnego odpowiedniego mu natura nie przygotowała, prócz mleka, by zdobywał sobie żywność z innych rzeczy. Innych znowu używa do jazdy; w szybkości bowiem poruszania się i wytrzymałości w pracy nie dorównuje wielu zwierzętom, jako że ma inne zwierzęta dla swej pomocy. A ponadto używa wszystkiego co ma zmysły, do udoskonalenia swego poznania rozumowego. Stąd też powiedziano o człowieku w Psalmie (Ps 8, 8), w słowach zwróconych do Boga: Poddałeś wszystko pod nogi jego. Arystoteles zaś mówi w I Politicorum, że człowiek ma naturalną władzę nad wszystkimi zwierzętami.

Jeśli więc ruch samego nieba skierowany jest do rodzenia, całe zaś rodzenie skierowane jest do człowieka jako do ostatecznego celu tego rodzenia, jest więc jasnym, że cel ruchu nieba jest skierowany do człowieka jako do ostatecznego celu w rodzaju rzeczy powstających i ruchomych.

Stąd też w Księdze Powt. Prawa (Pwt 4, 19) powiedziano, że Bóg uczynił ciała niebieskie na pożytek dla wszystkich narodów.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.