Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 23

Że ruch niebios pochodzi od pierwiastka umysłowego

Można wykazać z tego, co powiedziano, że to, co pierwsze powoduje ruch niebios, jest czymś umysłowym.

Żadna bowiem rzecz, działająca według właściwego sobie gatunku, nie dąży do formy wyższej od własnej formy; każdy czynnik zmierza bowiem do czegoś podobnego sobie. Ciało niebieskie zaś, o ile działa przez swój ruch, zmierza do formy ostatecznej, którą jest rozum ludzki, ten zaś jest wyższy od wszelkiej formy cielesnej, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. A zatem ciało niebieskie, powodując powstawanie życia, działa jako główny czynnik nie na mocy własnego swojego gatunku, lecz gatunku jakiegoś wyższego czynnika umysłowego, do którego ciało niebieskie ma się jak narzędzie do głównego czynnika. Powodują zaś niebiosa powstawanie życia przez swój ruch. A zatem jakaś substancja umysłowa porusza ciałem niebieskim.

Co więcej. Każda rzecz, która się porusza, musi być poruszana przez coś innego, jak to powyżej wykazano. Ciałem niebieskim porusza więc coś drugiego. Albo więc to drugie jest od niego zupełnie oddzielone, albo jest z nim złączone, tak, że o tym ciele złożonym z niebios i z poruszającego mówimy, że się samo porusza, o tyle, że jedna jego część porusza, a druga jest poruszana. Jeśli zaś tak jest, a każda rzecz, która się sama porusza, jest żywą i ożywioną, wynika stąd, że niebiosa są ożywione. Nie inną zaś duszą, jak rozumną; nie wegetatywną bowiem, skoro w nim nie ma powstawania i rozkładu; ani zmysłową duszą, gdyż nie ma różnorodności organów. Wynika więc stąd, że nim porusza dusza rozumna. Jeśli zaś porusza nim czynnik zewnętrzny, będzie on albo cielesny albo niecielesny. Jeśli jest cielesny, porusza tylko o ile jest poruszany, żadne bowiem ciało nie porusza, o ile nie jest poruszane, jak to wykazano powyżej. Musiałby więc i on być poruszany przez coś drugiego. Skoro zaś niepodobna postępować tu w nieskończoność, musimy dojść do pierwszego poruszającego niecielesnego. To zaś co jest całkowicie oddzielone od ciała, musi być rozumnym, jak to wykazano powyżej. A zatem ruch niebios, które są pierwszą spośród istot cielesnych, pochodzi od substancji rozumnej.

Podobnie. Ciała ciężkie i lekkie porusza to, co je powoduje i to, co usuwa przeszkody, jak tego dowiedziono w VIII Physicorum, nie może w nich bowiem forma poruszać, a materia być poruszaną, jedynie bowiem ciała bywają poruszane. Jak zaś ciała elementów są niezłożone, a jest w nich tylko złożenie materii i formy, tak też i ciała niebieskie są niezłożone. Jeśli są więc poruszane jako ciężkie i lekkie, musi nimi poruszać samo przez się to, co jest ich przyczyną, a przypadłościowo to, co usuwa przeszkody. To zaś jest niemożliwe, gdyż te ciała nie mogą zostać zrodzone, jako niemające przeciwieństw, a ruchom ich przeszkodzić nie można. Muszą więc tymi ciałami poruszać te moce, które poruszają przez poznanie. Jednak nie przez zmysłowe poznanie, jak tego dowiedziono. A zatem przez poznanie rozumne.

Co więcej. Jeśli początkiem ruchu niebios jest sama natura, a nie ma tam żadnego poznania, to początkiem ruchu niebios musi być forma ciała niebieskiego, podobnie jak w elementach; chociaż bowiem formy niezłożone nie poruszają, są jednak początkiem ruchów, z nich bowiem wynikają ruchy naturalne, jak i wszystkie inne właściwości naturalne. Nie może zaś ruch niebios wynikać z formy ciała niebieskiego jako z pierwiastka czynnego. O tyle bowiem jest forma początkiem ruchu lokalnego, o ile ciału każdemu, wedle jego formy należy się jakieś miejsce, w którym jest poruszane mocą swej formy dążącej do owego miejsca; a ponieważ rodzący daje tę formę, nazywa się go poruszającym; jak na przykład dla ognia, odpowiednio do jego formy, jest rzeczą właściwą wznosić się w górę. Ciału niebieskiemu zaś, według jego formy nie odpowiada bardziej jedno miejsce niż drugie. Nie jest więc natura jedynym początkiem ruchu niebios. Musi więc początkiem jego ruchu być coś poruszającego przez poznanie.

Dalej. Natura zawsze zmierza do tego samego. Stąd te rzeczy, które pochodzą od natury, odbywają się zawsze w ten sam sposób, chyba, że zachodzi jakaś przeszkoda, co się rzadko zdarza. Co więc jest z samego pojęcia swego zniekształcone, nie może być celem, do którego zmierza natura. Takim zaś jest ruch z samego pojęcia swego; co się bowiem porusza, jest jako takie inaczej uwarunkowane teraz i przedtem. Jest więc niemożliwym, by natura dążyła do ruchu dla niego samego. Dąży więc przez ruch do spoczynku, który do ruchu ma się tak, jak się ma jedność do wielości; spoczywa bowiem to, co jest podobnie uwarunkowane teraz i pierwej. Jeśliby więc ruch niebios pochodził tylko od natury, byłby skierowany do jakiegoś spoczynku. Tymczasem widzimy, że jest przeciwnie, jest on bowiem ciągły. Nie pochodzi więc ruch niebios od natury jako od początku czynnego, lecz raczej od substancji rozumnej.

Podobnie. Dla każdego ruchu, który pochodzi od natury jako od czynnego początku, jeżeli zbliżanie się jego do czegoś jest naturalnym, musi oddalenie się od tego być nienaturalnym i przeciwnym naturze; jak na przykład rzecz ciężka ciąży z natury w dół, a oddala się stamtąd wbrew naturze. Gdyby więc ruch niebios był naturalny, to skoro z natury dąży na zachód, wracałby z zachodu na wschód wbrew naturze. To zaś jest niemożliwe; w ruchu niebios nie ma bowiem nic gwałtownego, ani przeciwnego naturze. Jest więc niemożliwym, by czynnym początkiem ruchu niebios była natura. Pierwiastkiem jego czynnym jest więc jakaś władza poznawcza i to rozumna, jak wynika z tego, co poprzednio powiedziano. Porusza więc ciałem niebieskim substancja rozumna.

Nie należy jednak przeczyć temu, że ruch niebios jest naturalnym. Nazywa się bowiem jakiś ruch naturalnym nietylko dla pierwiastka czynnego, ale także biernego; jak to widać przy powstawaniu ciał niezłożonych. Powstawania tego nie można nazywać naturalnym ze względu na pierwiastek czynny; pierwiastek czynny porusza bowiem naturalnie tą rzeczą, której pierwiastek czynny jest wewnątrz niej, natura bowiem jest pierwiastkiem ruchu w tej rzeczy, w której się znajduje; przy powstawaniu zaś ciała niezłożonego pierwiastek czynny jest zewnątrz. Nie jest on więc naturalny jako pierwiastek czynny, lecz tylko jako pierwiastek bierny, którym jest materia, i w której tkwi naturalne pożądanie formy naturalnej. Tak więc ruch ciała niebieskiego odnośnie do pierwiastka czynnego nie pochodzi od natury, lecz raczej od woli i od rozumu; pochodzi zaś od natury odnośnie do pierwiastka biernego, ciało niebieskie ma bowiem naturalne uzdolnienie do tego rodzaju ruchu.

Staje się to jasnym, gdy rozważymy stosunek ciała niebieskiego do jego miejsca. Każda bowiem rzecz jest bierną i poruszaną, o ile jest w możności, działa zaś i porusza, o ile jest aktualną. Ciało niebieskie zaś, gdy je rozważać odnośnie do jego substancji, ma się obojętnie do każdego miejsca, podobnie jak materia pierwsza ma się obojętnie do każdej formy, jak to powiedziano powyżej. Inaczej się zaś rzecz ma z ciałem ciężkim i lekkim, które rozważane w swojej naturze, nie ma się obojętnie do każdego miejsca, lecz z pojęcia swej formy określa sobie miejsce. A zatem natura ciała ciężkiego i lekkiego jest czynnym pierwiastkiem jego ruchu; natura zaś ciała niebieskiego jest biernym pierwiastkiem jego ruchu. Nie należy więc przypuszczać, że się porusza przemocą, jak ciała ciężkie i lekkie, którymi my poruszamy przy pomocy rozumu. Ciała ciężkie i lekkie bowiem mają naturalne uzdolnienie do ruchu przeciwnego temu ruchowi, którym my je poruszamy i dlatego poruszamy nimi przemocą; chociaż ruch ciała zwierzęcego, którym to ruchem dusza porusza ciałem zwierzęcia, nie działa przemocą na zwierzę jako na istotę żywą, pomimo, że działa na nie przemocą jako na coś ciężkiego. Ciała niebieskie nie mają zaś zdolności do ruchu przeciwnego, lecz tylko do tego ruchu, którym je porusza substancja rozumna. Stąd pochodzi ten ruch i od woli, odnośnie do pierwiastka czynnego i od natury, odnośnie do pierwiastka biernego.

Nie sprzeciwia się zaś jedności i jednostajności ruchu niebios, by odnośnie do pierwiastka czynnego pochodził od woli, chociaż wola kieruje się do wielu rzeczy, a nie jest zdeterminowana do czegoś jednego. Jak bowiem natura potęgą swą kieruje się do czegoś jednego, tak i wola kieruje się do czegoś jednego swoją mądrością, która nieomylnie kieruje wolą do jednego celu.

Z tego co powiedziano, wynika także, że w ruchu niebieskim nie sprzeciwia się naturze ani zbliżenie się, ani oddalenie od jakiegoś miejsca. Zachodzi to bowiem w ruchu rzeczy ciężkich i lekkich dla dwóch powodów; po pierwsze mianowicie dlatego, że dążenie natury w rzeczach ciężkich i lekkich jest zdeterminowane do jednego miejsca, stąd, jak owe rzeczy dążą ku temu miejscu z natury, tak oddalenie się od niego sprzeciwia się naturze; po drugie dlatego, że dwa ruchy, z których jeden zbliża się do kresu, a drugi się od niego oddala, są ruchami przeciwnymi. Jeśli się zaś przyjmie w ruchu ciał ciężkich i lekkich nie miejsce ostateczne, lecz pośrednie, to zarówno zbliżanie się jak oddalanie od niego jest naturalne, wszystko bowiem zawiera się w jednym dążeniu natury i nie są to ruchy przeciwne, lecz ruch jeden i ciągły. Podobnie zaś ma się rzecz z ruchem ciał niebieskich; dążenie natury nie jest bowiem skierowane do jakiegoś zdeterminowanego miejsca jak to powiedziano; tak samo ruch, którym coś poruszającego się ruchem kołowym oddala się od danego punktu, nie jest przeciwnym ruchowi, którym się do owego miejsca zbliża, lecz jest to ruch jeden i ciągły. Stąd w ruchu niebios każde miejsce jest pośrednim, a nie jest kresem, jak przy ruchu prostolinijnym.

Jest też rzeczą obojętną w obecnym zagadnieniu, czy ciałem niebieskim porusza substancja rozumna z nim złączona, która jest jego duszą, czy też substancja oddzielona; i czy każdym z ciał niebieskich porusza bezpośrednio Bóg, czy też nie porusza żadnym z nich bezpośrednio, lecz czyni to za pośrednictwem rozumnych substancyj stworzonych; czy też tylko pierwszym porusza Bóg bezpośrednio, innymi zaś za pośrednictwem substancyj stworzonych, byleby tylko uznawać, że ruch niebieski pochodzi od substancji rozumnej.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.