Księga III, Rozdział 24
W jaki sposób dobra pożądają także te rzeczy, którym brak poznania
Jeśli ciałem niebieskim porusza substancja rozumna, jak tego dowiedziono, ruch zaś ciała niebieskiego ma powodować powstawanie życia wśród niższych ciał, musi i powstawanie i ruch ich pochodzić ze zamiaru substancji rozumnej. Ku temu samemu bowiem kieruje się zamiar głównego czynnika i narzędzia. Niebiosa są zaś przyczyną ruchów niższych przez swój własny ruch, którym porusza substancja rozumna. Wynika więc stąd, że są jakby narzędziem substancji rozumnej. Formy i ruch ciał niższych są więc spowodowane i zamierzone przez substancję rozumną, jako przez główny czynnik, przez ciało niebieskie zaś jako przez narzędzie.
Gatunki zaś tych rzeczy, które powoduje i zamierza czynnik rozumny, muszą uprzednio istnieć w jego rozumie; jak formy rzeczy zrobionych przez rękodzielnika istnieją uprzednio w jego umyśle i przez nie dochodzą do skutku. Wszystkie więc formy i ruchy, które istnieją w niższych rzeczach, pochodzą od form rozumnych, istniejących w rozumie jednej lub kilku substancyj. I dlatego mówi Boecjusz w księdze De Trin., że formy istniejące w materii pochodzą od form istniejących bez materii. I co do tego sprawdza się powiedzenie Platona, że formy oddzielone są pierwiastkami form będących w materii, chociaż Platon przyjął, że one istnieją same przez się, i powodują bezpośrednio formy ciał zmysłowych; my zaś twierdzimy, że one istnieją w umyśle i powodują formy ciał niższych przez ruch niebios.
Ponieważ zaś każda rzecz, którą coś drugiego porusza samo przez się, a nie przypadłościowo, zostaje przez nie skierowaną do celu swego ruchu, ciałem niebieskim porusza zaś substancja rozumna, ciało niebios powoduje zaś ruchem swoim wszelki ruch wśród niższych ciał, jest rzeczą konieczną, by ciałem niebios kierowała do celu jego ruchu substancja rozumna, a tym samym kierowała do właściwych celów wszystkie niższe ciała.
Nie trudno więc zrozumieć, w jaki sposób ciała naturalne, którym brak poznania, są poruszane i działają dla celu. Dążą bowiem do celu, jako skierowane do celu przez substancję rozumną, takim sposobem, jakim strzała kierowana przez łucznika dąży do celu. Jak bowiem strzała otrzymuje skierowanie do określonego celu od impulsu, który jej daje łucznik, tak ciała naturalne otrzymują dążność do celów naturalnych od poruszających naturalnych, które im nadają ich formy i władze i ruch.
Widać też stąd jasno, że każde dzieło natury jest dziełem substancji rozumnej; skutek bowiem przypisuje się bardziej pierwszemu poruszającemu, kierującemu do celu, niż narzędziom, którymi on kieruje. I dlatego widzimy, że działania natury kierują się do celu w sposób uporządkowany, podobnie jak działanie mędrca.
Jasnym jest również, że także i te rzeczy, którym brak poznania, mogą działać dla celu i pożądać dobra pożądaniem naturalnym i pożądać podobieństwa do Boga, i własnej doskonałości. Jest zaś rzeczą obojętną, czy wypowiadamy to pierwszym czy ostatnim sposobem. Gdy bowiem rzeczy dążą do swej doskonałości, dążą do dobra, gdyż każda rzecz jest o tyle dobrą, o ile jest doskonałą. O ile zaś coś dąży do tego by było dobrem, dąży do podobieństwa bożego, do Boga bowiem upodabnia się coś, o ile jest dobrem. Tego zaś lub tamtego poszczególnego dobra pożąda się o tyle, o ile jest podobieństwem do pierwszej dobroci. Dlatego więc dąży do własnego dobra, że dąży do podobieństwa bożego, a nie naodwrót. Jest więc jasnym, że wszystkie rzeczy pożądają podobieństwa bożego jako ostatecznego celu.
Można zaś w różny sposób pojmować dobro danej rzeczy. Po pierwsze odnośnie do tego, że jest jej ono właściwym jako danemu osobnikowi. I w ten sposób zwierzę pożąda swego dobra, gdy pożąda pożywienia, które je utrzymuje w bycie. Po drugie odnośnie do tego, że jest jej własnością jako gatunku. I w ten sposób zwierzę pożąda swego dobra, gdy pragnie zrodzić potomstwo i je wyżywić, lub cokolwiek czyni innego dla zachowania czy obrony osobników swego gatunku. Po trzecie odnośnie do rodzaju. I w ten sposób pragnie własnego dobra czynnik jednoznaczny, gdy się staje przyczyną, jak na przykład niebiosa. Po czwarte odnośnie do podobieństwa analogii rzeczy zapoczątkowanych do swego początku. I w ten sposób Bóg, który jest poza wszelkim rodzajem, daje byt wszystkim rzeczom, dla swej dobroci.
Widać stąd, że im coś ma moc doskonalszą i jest na wyższym stopniu dobroci, tym powszechniejszym jest jego pragnienie dobra i tym dalej dookoła siebie szuka dobra i czyni dobro. Rzeczy niedoskonałe dążą bowiem tylko do swego własnego dobra, jako do dobra osobnika; doskonałe zaś do dobra gatunku, doskonalsze zaś do dobra rodzaju; Bóg zaś, którego dobroć jest najdoskonalsza, do dobra całego bytu. Stąd nie bez słuszności powiadają niektórzy, że dobro jako takie pragnie się udzielać, im bowiem coś jest lepsze, tym szerzej udziela swej dobroci. A ponieważ w każdym rodzaju to co jest najdoskonalsze jest wzorem i miarą dla wszystkiego co należy do owego rodzaju, trzeba, żeby Bóg, którego dobroć jest najdoskonalsza i najszerzej udziela swej dobroci, był w tym udzielaniu wzorem dla wszystkich udzielających dobroci. Gdy zaś jakaś rzecz udziela swej dobroci drugiej rzeczy, staje się przyczyną drugiej. Widać stąd także, że każda rzecz, dążąc do tego, by stać się przyczyną drugiej, dąży do podobieństwa bożego, a niemniej dąży do swego dobra.
Nie ma więc w tym nic niewłaściwego, gdy się powie, że ruchy ciał niebieskich i działania poruszających je istnieją niejako dla tych ciał, które powstają i rozkładają się, a które od nich są niższe. Nie istnieją one bowiem dla tych ciał jako dla ostatecznego celu; lecz dążąc do tego, by tam powstało życie, dążą do swego dobra i do podobieństwa bożego jako ostatecznego celu.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.