Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 25

Że poznawanie Boga jest celem każdej substancji rozumnej

Skoro wszystkie stworzenia, nawet te, którym brak rozumu, są skierowane do Boga, jako do ostatecznego celu, do celu tego należą zaś wszystkie rzeczy, o ile uczestniczą w jakiś sposób w Jego podobieństwie, należą do Niego stworzenia rozumne w pewien szczególny sposób, mianowicie przez właściwe im działanie, rozumienia Go. Stąd to właśnie musi być celem stworzenia rozumnego, mianowicie rozumienie Boga.

Ostatecznym celem każdej rzeczy jest bowiem Bóg, jak to wykazano. Każda rzecz chce więc łączyć się z Bogiem jako z ostatecznym celem, możliwie jak najściślej. Ściślej zaś łączy się jakaś rzecz z Bogiem przez to, że w jakiś sposób dosięga do samej Jego substancji, co się dokonuje, gdy się poznaje coś z bożej substancji, niż przez to, że się przybliża do podobieństwa bożego. A zatem substancja rozumna dąży do poznania bożego jako do ostatecznego celu.

Podobnie. Działanie właściwe każdej rzeczy jest jej celem; jest bowiem jej drugą doskonałością; stąd to co się stosownie odnosi do własnego działania, nazywa się cnotliwym i dobrym. Rozumienie jest zaś właściwym działaniem substancji rozumnej. Jest więc ono jej celem. Co więc jest najdoskonalszym w tym działaniu, jest to jego cel ostateczny; a zwłaszcza w działaniach, które nie są skierowane do czegoś co się sporządza, jak na przykład rozumienie i czucie. Skoro zaś tego rodzaju działania od przedmiotu otrzymują gatunek, przez który także zostają poznane, musi być o tyle doskonalsze jakieś działanie, im jego przedmiot jest doskonalszy. I w ten sposób rozumienie najdoskonalszego przedmiotu poznania, którym jest Bóg, jest najdoskonalszym w rodzaju tego działania, którym jest rozumienie. Poznawać więc Boga przez rozumienie jest celem ostatecznym każdej substancji rozumnej.

Mógłby zaś ktoś powiedzieć, że ostateczny cel substancji rozumnej polega na tym, by rozumiała to, co jest najwyższym przedmiotem poznania; najwyższym absolutnie przedmiotem poznania nie jest zaś najwyższy przedmiot poznania tej lub owej substancji rozumnej, lecz im jakaś substancja rozumna jest wyższą, tym jest wyższy jej najwyższy przedmiot poznania. I dlatego może najwyższa rozumna substancja stworzona ma za najwyższy przedmiot poznania to, co jest najwyższe absolutnie; stąd szczęście jej będzie polegać na rozumieniu Boga; a szczęście każdej niższej substancji rozumnej będzie polegać na rozumieniu jakiegoś niższego przedmiotu poznania, który jest jednak najwyższym spośród przedmiotów, jakie ona rozumie. I wydaje się, że szczególnie rozum ludzki nie potrafi zrozumieć najwyższego absolutnie przedmiotu poznania, a to z powodu swej słabości: ma się bowiem do pojmowania tego, co jest w najwyższym stopniu przedmiotem poznawania jak oko sowy do słońca.

Pomimo to, jest jednak rzeczą jasną, że celem każdej substancji rozumnej, także najniższej, jest rozumienie Boga. Wykazano bowiem powyżej, że celem ostatecznym, do którego dążą wszystkie rzeczy, jest Bóg. Rozum ludzki zaś, chociaż jest najniższym w porządku substancyj rozumnych, jest jednak wyższym od wszystkich substancyj, którym brak rozumu. Skoro więc substancja szlachetniejsza nie może mieć celu mniej szlachetnego, będzie Bóg celem także dla rozumu ludzkiego. Każdy zaś byt rozumny osiąga swój cel ostateczny przez to, że Go rozumie, jak to wykazano. A zatem rozum ludzki dosięga Boga jako celu przez to, że Go rozumie.

Dalej. Podobnie jak rzeczy, którym brak rozumu, dążą do Boga jako do celu drogą podobieństwa, tak substancje rozumne dążą do Boga drogą poznania, jak widać z tego, co powiedziano powyżej. Rzeczy zaś, którym brak rozumu, chociaż dążą do podobieństwa do najbliższych przyczyn działających, to jednak nie kończy się na tym dążenie natury, lecz ma za cel podobieństwo do najwyższego dobra, jak powiedziano powyżej, choć tylko w najniedoskonalszy sposób mogą dosięgnąć tego podobieństwa. Choć więc mało bardzo może rozum zdobyć poznania Boga, będzie to dla niego celem ostatecznym, raczej niż doskonałe poznanie niższych przedmiotów poznania.

Co więcej. Każda rzecz przede wszystkim pragnie swego ostatecznego celu. Rozum ludzki zaś bardziej pragnie i kocha i rozkoszuje się w poznaniu rzeczy bożych, chociaż niewiele o nich może poznać, niż w doskonałym poznaniu niższych rzeczy. Ostatecznym celem człowieka jest zatem rozumienie Boga w jakikolwiek sposób.

Dalej. Każda rzecz dąży do podobieństwa do Boga jako do właściwego sobie celu. A zatem to, przez co każda rzecz się najbardziej do Boga upodabnia, jest jej ostatecznym celem. Stworzenie rozumne upodabnia się zaś do Boga przede wszystkim przez to, że jest rozumne; to podobieństwo posiada bowiem ponad innymi stworzeniami, i ono obejmuje wszystkie inne. W rodzaju zaś tego podobieństwa bardziej się upodabnia do Boga, co do tego, że rozumie aktualnie, niż co do tego, że rozumie habitualnie lub w możności; Bóg bowiem zawsze rozumie aktualnie, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze. I w tym, że aktualnie rozumie, upodabnia się przede wszystkim do Boga, o ile rozumie Samego Boga; Sam Bóg bowiem, rozumiejąc Siebie, rozumie wszystkie inne rzeczy, jak tego dowiedziono w Pierwszej Księdze. Rozumienie Boga jest więc celem ostatecznym każdej substancji rozumnej.

Podobnie. To, co się kocha tylko dla innej rzeczy, istnieje dla tego, co się kocha dla niego samego; nie należy bowiem postępować w nieskończoność w dążeniu natury, gdyż dążenie natury byłoby daremne, skoro niepodobna przejść nieskończonej ilości rzeczy. Wszystkie zaś praktyczne nauki i sztuki i możności kocha się tylko dla czegoś innego; w nich bowiem celem nie jest wiedza, lecz działanie. Spekulatywne zaś nauki kocha się dla nich samych, celem ich bowiem jest sama wiedza. Nie istnieje też wśród rzeczy obchodzących człowieka żadna czynność, któraby nie była skierowana do innego celu, jak tylko spekulatywne rozważanie. Nawet bowiem czynności przy zabawie, które, jak się wydaje, wykonuje się bez celu, mają pewien należny cel, mianowicie, abyśmy przez nie w pewien sposób dali wytchnienie umysłowi, i potem bardziej byli zdolni do pracy umysłowej; inaczej, gdyby się szukało zabawy dla niej samej, należałoby się zawsze bawić, co jest nieodpowiednie. Sztuki praktyczne są więc skierowane do spekulatywnych, i podobnie wszelkie działanie ludzkie do spekulacji rozumowej jako do celu. Wydaje się zaś, że we wszystkich naukach i sztukach uporządkowanych, cel ostateczny należy do tej, która innymi kieruje i tworzy je; jak na przykład sztuka żeglowania, do której należy cel okrętu, którym jest posługiwanie się nim, jest sztuką kierowniczą i sprawczą odnośnie do sztuki budowania okrętów. W ten sposób zaś ma się metafizyka do innych nauk spekulatywnych, od niej bowiem zależą wszystkie, gdyż od niej otrzymują swe zasady i ona nimi kieruje przy obronie tych zasad; i sama metafizyka cała skierowana jest do poznania Boga, jako do ostatecznego celu, stąd też nazywa się ją nauką boską. Poznanie Boga jest zatem celem ostatecznym wszelkiego ludzkiego poznania i działania.

Co więcej. We wszystkich uporządkowanych działających i poruszających musi cel pierwszego działającego i poruszającego być ostatecznym celem wszystkich; podobnie jak cel wodza jest celem wszystkich, którzy pod nim walczą. Spośród zaś wszystkich części człowieka jest rozum najwyższym poruszającym; rozum bowiem porusza pożądaniem, przedstawiając mu jego przedmiot; a pożądanie rozumne, to jest wola, porusza pożądaniami zmysłowymi, to jest popędliwym i pożądliwym; stąd też słuchamy pożądliwości tylko na rozkaz woli; a pożądanie zmysłowe, gdy wola zezwala, porusza już ciałem. A zatem cel rozumu jest celem wszystkich działań ludzkich. Celem zaś i dobrem rozumu jest prawda, a więc celem ostatecznym jest pierwsza prawda. Ostatecznym więc celem całego człowieka i wszystkich jego działań i pragnień jest poznanie pierwszej prawdy, którą jest Bóg.

Co więcej. We wszystkich ludziach tkwi z natury pragnienie poznania przyczyn tych rzeczy, które widzą; stąd z podziwu dla rzeczy, które widzieli, a których przyczyny były ukryte, rozpoczęli ludzie najpierw filozofować, a spoczęli, gdy znaleźli przyczynę. I nie ustaje badanie, jak długo się nie dojdzie do pierwszej przyczyny; a wtedy uważamy, że wiemy doskonale, gdy znamy pierwszą przyczynę. Człowiek zaś z natury pragnie poznać pierwszą przyczynę, jako cel ostateczny. Pierwszą zaś przyczyną wszystkich rzeczy jest Bóg. Poznanie Boga jest zatem ostatecznym celem człowieka.

Oprócz tego. Z natury swej pragnie człowiek poznać przyczynę każdego poznanego skutku. Rozum ludzki poznaje zaś byt powszechny. Z natury więc pragnie poznać jego przyczynę, którą jest tylko Bóg, jak tego dowiedziono w II Księdze. Nie doszedł zaś nikt do celu ostatecznego, dopóki nie uspokoiło się naturalne pragnienie. Nie wystarcza więc do szczęścia człowieka, które jest jego celem ostatecznym, poznanie jakiegokolwiek przedmiotu, jeśli nie ma poznania Boga, które kończy poznanie naturalne, jako cel ostateczny. Samo poznanie Boga jest więc ostatecznym celem człowieka.

Co więcej. Ciało, które pragnieniem naturalnym dąży do swego miejsca, porusza się tym gwałtowniej i tym szybciej, im bardziej się zbliża do celu; stąd dowodzi Arystoteles w I de Caelo, że naturalny ruch prosty nie może iść do nieskończoności, gdyż nie byłoby większego ruchu później niż pierwej. To więc, co się gwałtowniej porusza ku czemuś później niż pierwej, nie dąży ku czemuś nieskończonemu, lecz ku czemuś określonemu. Widzimy to zaś w pragnieniu wiedzy; im bowiem ktoś wie więcej, tym większe ma pragnienie wiedzy. Z natury więc pragnienie wiedzy człowieka dąży do pewnego określonego celu. Nie może nim zaś być nic innego, jak najszlachetniejszy przedmiot wiedzy, a tym jest Bóg. Poznanie Boga jest więc ostatecznym celem człowieka.

Ostateczny zaś cel człowieka i wszelkiej substancji rozumnej nazywa się szczęściem lub szczęśliwością; tego bowiem każda substancja rozumna pragnie jako ostatecznego celu i to dla niego samego. A zatem szczęśliwością i szczęściem ostatecznym każdej substancji rozumnej jest poznanie Boga.

Stąd powiedziano (Mt 5, 8): „Błogosławieni czystego serca, albowiem oni Boga oglądają”. I (J 17, 3): „Ten jest żywot wieczny, aby poznali ciebie samego, Boga prawdziwego”.

Z tym zdaniem zgadza się także Arystoteles w ostatniej księdze Etyki, w której powiada, że ostateczne szczęście człowieka jest spekulatywne odnośnie do spekulatywnego poznania najwyższego przedmiotu spekulacji.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.