Księga III, Rozdział 26
Czy szczęście polega na akcie woli
Ponieważ substancja rozumna działaniem swym dosięga Boga nie tylko przez rozumienie, lecz także przez akt woli, pragnąc Go i kochając i rozkoszując się Nim; mogłoby się komuś wydawać, że ostateczny cel człowieka i ostateczne jego szczęście nie polega na poznawaniu Boga, lecz raczej na kochaniu Go, lub na stosunku innego jakiegoś aktu woli do Niego;
zwłaszcza, że przedmiotem woli jest dobro, w którym się mieści pojęcie celu; w prawdzie zaś, która jest przedmiotem rozumu, nie mieści się pojęcie celu, chyba, że i ona jest dobrem. Stąd się wydaje, że człowiek nie dosięga celu ostatecznego aktem rozumu, lecz raczej aktem woli.
Oprócz tego. Ostateczną doskonałością działania jest radość, która doskonali działanie, jak piękność doskonali młodość, jak mówi Filozof w X Ethic. Jeśli więc ostatecznym celem jest doskonałe działanie, wydaje się, że cel ostateczny polega raczej na działaniu woli, niż na działaniu rozumu.
Co więcej. Wydaje się, że radości pragnie się dla niej samej, a nigdy dla czegoś innego; nierozumnym jest bowiem pytać się kogoś, dlaczego pragnie radości. Jest to zaś warunkiem celu ostatecznego, by mianowicie szukać go dla niego samego. Wydaje się więc, że cel ostateczny jest raczej w działaniu woli, niż w działaniu rozumu.
Podobnie. Wszyscy zgodnie pragną celu ostatecznego, jest on bowiem pragnieniem naturalnym. Więcej ludzi szuka zaś przyjemności niż wiedzy. Wydaje się więc, że celem jest raczej przyjemność niż wiedza.
Co więcej. Wydaje się, że wola jest wyższą władzą niż rozum, wola bowiem skłania rozum do jego czynności, gdy bowiem ktoś tego chce, rozum jego rozważa aktualnie to, co posiada habitualnie. Czynność woli wydaje się więc szlachetniejszą od czynności rozumu. Wydaje się więc, że cel ostateczny, którym jest szczęśliwość, polega raczej na akcie woli, niż na akcie rozumu.
Lecz można jasno wykazać, że to jest niemożliwe.
Skoro bowiem szczęśliwość jest dobrem właściwym naturze rozumnej, musi odpowiadać naturze rozumnej wedle tego, co jest właściwością tej natury. Pożądanie nie jest zaś właściwością natury rozumnej, lecz tkwi we wszystkich rzeczach; chociaż w różny sposób w różnych. A ta różnorodność pochodzi stąd, że różny jest stosunek rzeczy do poznania. Rzeczy bowiem, którym w ogóle brak poznania, mają tylko pożądanie naturalne. Te zaś, które posiadają poznanie zmysłowe, posiadają także pożądanie zmysłowe, pod którym zawiera się popędliwość i pożądliwość. Te zaś, które posiadają poznanie rozumowe, posiadają także pożądanie proporcjonalne do poznania, mianowicie wolę. A zatem wola, o ile jest pożądaniem, nie jest właściwością natury rozumnej, lecz jest nią tylko, o ile zależy od rozumu. Rozum zaś jako taki, jest właściwością natury rozumnej. A zatem szczęśliwość polega substancjalnie i przede wszystkim na akcie rozumu, bardziej niż na akcie woli.
Co więcej. We wszystkich możnościach, którymi poruszają ich przedmioty, są przedmioty z natury wcześniejsze od czynów owych możności; jak poruszający z natury jest wcześniejszy niż poruszenie rzeczy, która ma być poruszoną. Taką możnością jest zaś wola; rzecz pożądalna porusza bowiem pożądaniem. Przedmiot woli jest więc z natury wcześniejszy od aktu woli. Pierwszy jej przedmiot wyprzedza zatem wszelki jej akt. Nie może więc akt woli być pierwszym przedmiotem woli. Jest nim zaś cel ostateczny, którym jest szczęśliwość. Niemożliwym jest więc, by szczęśliwość była samym aktem woli.
Oprócz tego. We wszystkich możnościach, które są zdolne do refleksji nad swoimi czynami, trzeba, by najpierw czyn owej możności odniósł się do jakiegoś przedmiotu, a potem do swego czynu. Gdy bowiem rozum rozumie, że rozumie, trzeba najpierw przyjąć, że jakąś rzecz rozumie, a następnie, iż rozumie że rozumie; samo bowiem rozumienie, że rozum rozumie, odnosi się do jakiegoś przedmiotu; stąd trzeba albo postępować w nieskończoność, albo, jeśli dochodzimy do pierwszej rzeczy rozumianej, nie będzie tym samo rozumienie, lecz jakaś rzecz rozumiana. Podobnie i pierwszą rzeczą chcianą nie może być samo chcenie, lecz jakieś inne dobro. Pierwszą zaś rzeczą, której chce natura rozumna, jest sama szczęśliwość; dla niej bowiem pragniemy wszystkiego, czego pragniemy. Jest więc niemożliwym, by szczęście istotnościowo polegało na akcie woli.
Co więcej. Prawda natury każdej rzeczy zależy od tego, co stanowi jej substancję; różni się bowiem człowiek prawdziwy od namalowanego tymi rzeczami, które stanowią substancję człowieka. Prawdziwe zaś szczęście nie różni się od fałszywego aktem woli; cokolwiek się bowiem woli przedstawi jako jej najwyższe dobro, czy prawdziwie czy fałszywie, odnosi się ona do tego w ten sam sposób, gdy tego pragnie lub to kocha, lub się tym cieszy; o tym zaś czy to, co się przedstawia jako najwyższe dobro, jest nim prawdziwie, czy też jest to dobrem fałszywym, rozstrzyga rozum. Szczęście więc polega istotnościowo raczej na akcie rozumu, niż na akcie woli.
Podobnie. Gdyby jakiś akt woli był samym szczęściem, byłoby nim albo pragnienie, albo kochanie, albo rozkosz. Niepodobna zaś, by pragnienie było ostatecznym celem. W pragnieniu bowiem wola dąży do tego, czego jeszcze nie posiada; sprzeciwia się to zaś pojęciu ostatecznego celu. Także i miłość nie może być ostatecznym celem. Kocha się bowiem dobro nie tylko gdy się je posiada, lecz także gdy się go nie posiada, przez miłość bowiem szuka się pragnieniem tego, czego się nie posiada, a jeśli jest doskonalszą miłość tego co się już posiada, pochodzi to stąd, że się posiada dobro ukochane. Czym innym jest więc posiadać dobro, które jest celem, a czym innym kochać, która to miłość przed posiadaniem jest niedoskonała, po posiadaniu zaś doskonała. Podobnie i rozkosz nie jest ostatecznym celem. Samo posiadanie bowiem dobra jest przyczyną rozkoszy; czy to gdy czujemy się w posiadaniu dobra, czy gdy wspominamy, że je posiadaliśmy, czy gdy się spodziewamy, że je będziemy posiadać. Nie jest więc rozkosz ostatecznym celem. Żaden więc akt woli nie może być substancjalnie samym szczęściem.
Co więcej. Gdyby rozkosz była ostatecznym celem, należałoby jej pragnąć dla niej samej. To zaś jest fałszywe. Pożądalność jej bowiem zależy od tego, po czym ona następuje, przyjemność bowiem, która wynika z dobrych i pożądalnych uczynków, jest dobrą i należy jej pragnąć; lecz ta, która wynika ze złych uczynków, jest złą i należy jej unikać. To zatem, że jest dobrą i pożądalną, pochodzi od czegoś innego. Nie jest więc ostatecznym celem, którym jest szczęśliwość.
Co więcej. Właściwy porządek rzeczy zgadza się z porządkiem natury; rzeczy w przyrodzie bowiem zostają skierowane do swego celu bez żadnego błędu. W przyrodzie zaś rozkosz jest dla działania, a nie na odwrót. Widzimy bowiem, że natura złączyła rozkosz z tymi działaniami zwierzęcymi, które są skierowane do celów koniecznych, jak na przykład z pożywaniem pokarmu, które jest skierowane do utrzymania osobnika, i ze sprawami płciowymi, które są skierowane do zachowania gatunku, gdyby jej bowiem nie było, zwierzęta wstrzymałyby się od powyższych potrzebnych rzeczy. Niemożliwym jest więc, by rozkosz była celem ostatecznym.
Podobnie. Wydaje się, że rozkosz nie jest niczym innym, jak spoczynkiem woli w odpowiednim dobru, tak jak pragnienie jest skłonnością woli do osiągnięcia jakiegoś dobra. Jak zaś człowiek przez wolę skłania się do celu i w nim spoczywa, tak i ciała naturalne mają naturalne skłonności do właściwych im celów, a spoczywają po osiągnięciu już celu. Śmiesznym zaś jest twierdzenie, że celem ruchu ciała ciężkiego nie jest być we właściwym mu miejscu, lecz że celem jest zaspokojenie skłonności, która do tego dążyła. Gdyby bowiem natura do tego w pierwszym rzędzie zmierzała, by zaspokoić skłonność, nie dawałaby jej; daje ją zaś na to, by przez to ciało dążyło do właściwego mu miejsca, a gdy je osiągnie, jako swój cel, następuje zaspokojenie skłonności. I tak tego rodzaju zaspokojenie nie jest celem, lecz towarzyszy celowi. Ani też nie jest rozkosz ostatecznym celem, lecz mu towarzyszy. Tym bardziej więc ani żaden akt woli nie jest szczęściem.
Co więcej. Jeśli jakaś rzecz zewnętrzna jest czyimś celem, wtedy to jego działanie, przez które przede wszystkim tę rzecz osiąga, nazywa się także jego celem ostatecznym; na przykład mówi się, że dla tych, dla których pieniądze są celem, posiadanie pieniędzy jest celem, a nie miłość, ani pożądanie. Celem zaś ostatecznym substancji rozumnej jest Bóg. To więc działanie człowieka jest substancjalnie jego szczęściem, przez które przede wszystkim dosięga Boga. Takim działaniem jest zaś rozumienie, nie możemy bowiem chcieć tego, czego nie rozumiemy. Ostateczne szczęście człowieka polega więc substancjalnie na poznawaniu Boga przez rozum, a nie na akcie woli.
Z tego, co już powiedziano, widać odpowiedź na zarzuty przeciwne.
Nie można bowiem powiedzieć, by, jeśli szczęście jest przedmiotem woli, dlatego, że się w nim zawiera pojęcie najwyższego dobra, było ono przez to koniecznie substancjalnie samym aktem woli, jak to podawał pierwszy argument. Owszem, z tego samego, że jest pierwszym przedmiotem woli, wynika, że nie jest jej aktem, jak widać z tego co powiedziano.
Nie musi również być celem rzeczy wszystko to, co ją w jakiś sposób udoskonala, jak podawał drugi zarzut. Może bowiem udoskonalać coś jakąś rzecz dwojako: jednym sposobem udoskonalać rzecz, która już ma gatunek; drugim sposobem udoskonalać rzecz, aby miała gatunek. Jak na przykład doskonałość domu, o ile już ma gatunek, odnosi się do tego, ku czemu gatunek domu jest skierowany, mianowicie mieszkania; dom bowiem buduje się tylko na to; stąd należy to także umieścić w definicji domu, jeśli definicja ma być doskonałą. Doskonałością zaś prowadzącą do gatunku domu jest zarówno to, co prowadzi do ustanowienia gatunku, na przykład jego pierwiastki substancjalne, jak to, co prowadzi do utrzymania gatunku, na przykład szkarpy, które się buduje dla podtrzymania domu; jak także to, co się robi, by używanie domu było wygodniejsze, na przykład piękno domu. To więc, co jest doskonałością rzeczy odnośnie do tego, że już ma gatunek, jest jej celem; jak celem domu jest by w nim mieszkano. I podobnie działanie właściwe każdej rzeczy, które niejako jest jej użyciem, jest jej celem. Te rzeczy zaś, które doskonalą rzecz, aby miała gatunek, nie są celem rzeczy; owszem, rzecz jest ich celem; materia bowiem i forma istnieją dla gatunku. Chociaż bowiem forma jest celem powstawania życia, nie jest jednak celem tego, co już powstało i ma już gatunek; owszem, na to potrzebna jest forma, by gatunek był zupełny. Podobnie też to, co zachowuje rzecz w jej gatunku, jak zdrowie i władza odżywiania, chociaż udoskonalają zwierzę, nie są jednak celem zwierzęcia, lecz raczej na odwrót. Także i to wszystko czym się rzecz posługuje do udoskonalenia właściwych jej gatunkowi działań, i do odpowiedniejszego osiągnięcia właściwego swego celu, nie jest celem rzeczy, lecz raczej na odwrót; jak na przykład piękno człowieka, jak siła cielesna, i tym podobne, o których mówi Filozof w I Ethicorum, że organicznie służą szczęściu. Rozkosz zaś jest doskonałością działania nie w ten sposób, by do niej gatunkowo skierowane było działanie, lecz skierowana jest do innych celów, jak na przykład jedzenie według swego gatunku skierowane jest do zachowania osobnika; lecz jest podobną do doskonałości prowadzącej do gatunku rzeczy; dla tej przyjemności bowiem uważniej i staranniej wykonujemy działanie, którym się radujemy. Stąd mówi Filozof w X Ethicorum, że rozkosz udoskonala działanie, jak piękność udoskonala młodość, która to piękność jest dla tego, który posiada młodość, a nie na odwrót.
Nie jest też znakiem wystarczającym, by rozkosz była celem ostatecznym, fakt, że jej ludzie szukają dla niej samej, a nie dla czegoś innego, jak to twierdził trzeci argument. Chociaż bowiem nie jest ona celem ostatecznym, to jednak towarzyszy ostatecznemu celowi, skoro rozkosz powstaje z osiągnięcia celu.
Nie jest zaś słusznym, by więcej ludzi szukało rozkoszy polegającej na wiedzy, niż samej wiedzy. Lecz jest więcej ludzi, którzy szukają przyjemności zmysłowych, niż tych, którzy szukają wiedzy i rozkoszy z niej wynikającej; rzeczy zewnętrzne bowiem lepiej są znane większej ilości ludzi, dlatego, że poznanie człowieka zaczyna się od przedmiotów zmysłowych.
Jasnym zaś jest, że to co przedstawiał piąty zarzut, iż wola jest wyższą od rozumu, jako, że nim porusza, jest fałszywe. Przede wszystkim bowiem i sam przez się, rozum porusza wolą; gdyż wolą jako taką, porusza jej przedmiot, którym jest poznane dobro. Wola zaś porusza rozumem niejako przypadłościowo, o ile mianowicie samo rozumienie się ujmuje jako dobro, i jako takiego pragnie go wola, z czego wynika, że rozum aktualnie rozumie. A nawet w tym rozum wyprzedza wolę; nigdy by bowiem wola nie pragnęła rozumienia, gdyby pierwej rozum nie ujmował samego rozumienia jako dobra. I znowu wola porusza rozum do aktualnego działania, w ten sposób, w jaki się mówi, że czynnik porusza; rozum porusza bowiem wolę tym sposobem, jakim porusza cel; dobro rozumu jest bowiem celem woli; czynnik zaś jest w poruszaniu późniejszy od celu, czynnik bowiem porusza tylko dla celu. Stąd widać, że rozum jest wprost wyższym od woli; wola zaś jest wyższą od rozumu przypadłościowo i pod pewnym względem.
Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.