Przejdź do treści
Chrześcijańska Rzeczywistość

Księga III, Rozdział 39

Że szczęśliwość człowieka nie polega na tym poznaniu Boga, które zdobywamy za pomocą dowodzenia

Istnieje jeszcze inne poznanie Boga, wyższe od poznania omówionego w rozdziale poprzednim, do którego dochodzimy przez dowodzenie, a przez które bardziej przybliżamy się do właściwego poznania Boga; przez dowodzenie bowiem odsuwa się od Niego wiele rzeczy, tak, iż przez to rozumiemy, że jest on oddzielony od wszystkiego. (Ks. I, R. XIV). Dowodzenie bowiem wykazuje, że Bóg jest nieruchomy, wieczny, niematerialny, zupełnie niezłożony, jeden, i tym podobne rzeczy, które o Bogu okazaliśmy w Pierwszej Księdze. Do właściwego zaś poznania jakiejś rzeczy dochodzimy nie tylko przez twierdzenia, lecz także przez przeczenia, jak bowiem jest właściwością człowieka, że jest zwierzęciem rozumnym, tak też jest jego właściwością, że nie jest nieożywionym ani nierozumnym. Tym się jednak różnią oba sposoby poznania właściwego, że gdy dochodzimy do właściwego poznania rzeczy przez twierdzenie, wiemy czym rzecz jest i w jaki sposób ją od innych się odróżnia; gdy zaś dochodzimy do właściwego poznania rzeczy przez przeczenie, wiemy, że się odróżnia od innych rzeczy, ale czym ta rzecz jest, pozostaje nieznanym. Takim jest zaś poznanie właściwe, które o Bogu mamy przez dowodzenie. Do ostatecznego zaś szczęścia człowieka nie wystarcza i to poznanie.

Rzeczy bowiem, które należą do jednego gatunku, przeważnie osiągają cel tego gatunku; to bowiem, co pochodzi od natury, spełnia się zawsze albo przeważnie, a zawodzi czasem, z powodu jakiegoś zepsucia. Szczęśliwość zaś jest celem gatunku ludzkiego, skoro wszyscy ludzie pożądają jej z natury. Szczęśliwość jest zatem pewnym dobrem powszechnym, które wszyscy ludzie mogą osiągnąć, chyba, że niektórym coś w tym przeszkodzi. Do powyższego zaś posiadania poznania Boga drogą dowodzenia dochodzi niewielu, dla trudności tego poznania, które poruszyliśmy w Pierwszej Księdze (Ks. I, R. IV). Nie jest więc takie poznanie Boga istotnościowo samą szczęśliwością ludzką.

Co więcej. Celem tego, co istnieje w możności, jest istnienie aktualne, jak widać z tego, co powiedziano powyżej (R. XX, XXII). Szczęśliwość więc, która jest ostatecznym celem, jest czynem, do którego nie jest dodana możność do dalszego czynu. Przy takim zaś poznaniu Boga drogą dowodzenia, pozostaje jeszcze możność poznania czegoś więcej o Bogu, czy tym samym, czy szlachetniejszym sposobem; następcy bowiem, do tego co o poznaniu Boga przekazali im poprzednicy, usiłowali jeszcze coś dodać. Takie poznanie nie jest więc ostateczną szczęśliwością człowieka.

Co więcej. Szczęśliwość wyklucza wszelkie nieszczęście, nikt bowiem nie może być równocześnie szczęśliwy i nieszczęśliwy. Nieszczęściem zaś są przeważnie zawody i błędy, gdyż z natury wszyscy ich unikają. Do powyższego zaś poznania, które mamy o Bogu, mogą się wmieszać różne błędy; widać to na przykładzie wielu, którzy poznali coś prawdziwego o Bogu drogą dowodzenia, a którzy idąc za swoim zdaniem, gdy brakło im dowodu, popadli w różne błędy. Widzimy zaś, że bardzo mało było takich, którzy w ten sposób drogą dowodzenia znaleźli prawdę o rzeczach boskich, i których zdanie byłoby zupełnie wolne od fałszu; i nie zgadza się to ze szczęśliwością, która jest celem powszechnym. Ostateczna szczęśliwość człowieka nie polega więc na tym poznaniu Boga.

Oprócz tego. Szczęśliwość polega na działaniu doskonałym. Do doskonałego poznania potrzeba zaś pewności; dlatego też nie mówimy inaczej, że coś wiemy, póki nie poznamy, że nie może być inaczej, jak widać w I Posteriorum. W powyższym poznaniu jest zaś wiele niepewności, czego dowodzi różnorodność nauk o rzeczach boskich u tych, którzy usiłowali do nich dojść drogą dowodzenia. Ostateczna szczęśliwość nie polega więc na tym poznaniu.

Podobnie. Gdy wola osiągnie swój cel ostateczny, wtedy pragnienie jej się zaspokaja. Ostatecznym zaś celem wszelkiego poznania ludzkiego jest szczęśliwość. To zatem poznanie Boga jest istotnościowo samą szczęśliwością, po którym, gdy się je posiędzie, nie pozostanie pragnienie poznania czegokolwiek więcej. Takim nie jest zaś poznanie, które mogli filozofowie zdobyć o Bogu przez dowodzenia, owszem, gdy posiądziemy to poznanie, pragniemy poznać inne rzeczy, których jeszcze nie poznaliśmy. Szczęśliwość nie polega więc na takim poznaniu Boga.

Co więcej. Celem każdej rzeczy istniejącej w możności jest, by przechodziła w czyn, do tego bowiem dąży przez ruch, który ją porusza ku celowi. Każdy byt istniejący w możności dąży zaś o ile tylko to możliwe, do aktualizacji. Są bowiem rzeczy istniejące w możności, których całą możność można sprowadzić do czynu; stąd jest celem takiej rzeczy, by została całkowicie zaktualizowana; jak na przykład rzecz ciężka, będąc poza swoim ośrodkiem, jest w możności do właściwego sobie miejsca. Istnieją zaś także rzeczy, których możności niepodobna od razu całkowicie zaktualizować, jak na przykład materia pierwsza; stąd też przez swój ruch pragnie ona zaktualizowania kolejno przez różne formy, które dla ich różnorodności nie mogą równocześnie w niej istnieć. Rozum nasz zaś jest w możności do wszystkich przedmiotów umysłowych, jak to powiedziano w II Księdze. (R. XLVII). Mogą zaś dwa przedmioty umysłowe istnieć równocześnie w umyśle biernym odnośnie do pierwszej aktualności, którą jest wiedza, chociaż może nie co do aktualności drugiej, którą jest rozważanie. Widać stąd, że cała możność umysłu biernego może zostać równocześnie zaktualizowana; jest to zatem potrzebne do jego ostatecznego celu, którym jest szczęśliwość. Nie czyni tego zaś powyższe poznanie Boga, które można mieć o Bogu przez dowodzenie; gdy je bowiem posiądziemy, nie wiemy jeszcze wielu rzeczy. Nie wystarcza zatem takie poznanie Boga do ostatecznej szczęśliwości.

Przekład: Summa filozoficzna (Contra gentiles), Kraków 1930 do 1935, staraniem redakcji „Wiadomości Katolickich”; pisownia uwspółcześniona.